به بهانه انتشار مصاحبه تلويزيوني سردار سليماني
در رثاي آزادي بيان رسانهها
زينب اسماعيلي ، خبرنگار دیپلماسی: انتشار گفتوگوي تلويزيوني با سردار قاسم سليماني و اخباري مبني بر دستگيري يک قاضي، بهانه نوشتن اين يادداشت است؛ يادداشتي درباره موضوعي بسيار بديهي که سالهاست از آن بديهيزدايي شده است. اگرچه اين دو موضوع در زمينه سياست داخلي و سياست خارجي از هم تفکيک ميشوند؛ اما هر دو موضوع از يک منظر به هم مرتبط است؛ منظر «آزادي بيان رسانهها».
آنها که يک دهه پيش در حوزه سياست خارجي کار خبري کردهاند يا آن فضا را به ياد دارند، ميدانند در آن زمان فضا براي رسانههاي داخلي در پوشش خبري مسائل مربوط به منطقه بهشدت بسته بود و رسانهها بايد تحفظ زيادي به خرج ميدادند. درحاليکه در آن زمان رسانههاي خارجي درباره حضور برخي نيروهاي ايراني در قالب سپاه مينوشتند؛ اما رسانههاي داخلي حتي براي بازتاب آن مطالب با مشکل مواجه بودند. همچنين در آن دوران در رسانههاي داخلي درباره بخش برونمرزي سپاه يا حضور سپاه قدس نميتوانستيم بهصراحت چيزي بنويسيم، درحاليکه بهتر است بگوييم با انتشار گفتوگوي سهشنبهشب با سردار سليماني تابوي خودساخته رسانهاي درباره سمت او به کل از بين رفت. وقتي در رسانههاي رسمي آمده «نخستين گفتوگوي تفصيلي سردار قاسم سليماني در ۲۰ سال گذشته (يعني از زمان برعهدهگرفتن فرماندهي سپاه قدس)» پس اکنون ميتوان اين پرسش را مطرح کرد که واقعا اين همه سال ايجاد محذوريت در رسانهها براي چه هدفي بود، درحاليکه حدود چهار سالي است بيش از هميشه چهره سردار سليماني به عرصه رسانهها راه يافته؛ از تعريفکردن ماجرای نامه رئيس سيا که بازنشده پس فرستاده شد، تا
حضور در بين خرابههاي شهر حلب، بجاآوردن نماز در مرز عراق و سوريه تا حضور در شلمچه، در جمع فرماندهان حشدالشعبي در اطراف فلوجه.
در همه سالهايي که رسانههاي داخلي تقريبا درباره حضور منطقهاي ايران چيزي نميتوانستند بنويسند، رسانههاي خارجي و رسانههاي فارسيزبان در بيرون از مرزها، با تمام قوا نطفه اتهام علیه ایران را کليد زدند و پي گرفتند. درحاليکه رسانههاي داخلي هيچ اطلاعاتي از استراتژي و تاکتيک منطقهاي جمهوري اسلامي ايران نداشتند. ازهمينرو نقش انتقادي که قطعا مطرح نبود، نقش دفاعي هم نميتوانستند بر عهده بگيرند. در همين فضاي رسانهاي، اتهام «بازيخرابکن شدن» در منطقه به جمهوري اسلامي زده شد و ادامه يافت و حتي عميق شد. بهدنبال همين فضا بود که برخي تحريمها هموار و ادعاهايي نيز از سوي مقامات خارجي به نقش منطقهاي ايران وارد شد و با طيف عربي هميشه مخالف با جمهوري اسلامي ايران، قوت گرفت؛ همانگونه که اکنون نيز هست. اگرچه برجام و مذاکرات هستهاي توانست اندکي از سطح اين تنشهاي رسانهاي درباره ايران بکاهد و حتي به قول يک ديپلمات، با برجام، ايران از «بازيخرابکن» به «بازيساز» در منطقه تبديل شد، اما ديري نپاييد که اين فضا اندکاندک باز هم چرخيد و باز دست ما خالي بود براي دفاع يا انتقاد. با خروج آمريکا از برجام درحاليکه مهره
طلايي ديپلماسي يعني برجام در حال ازدسترفتن بود و رسانههاي خارجي چيز دندانگيري براي ارائه درباره ايران نداشتند، دوباره اتهامات به شکل ديگري اينبار با جزئيات بيشتر ارائه شد. اين موج جديد با قدرتگيري سپاه قدس در عراق، سوريه و پيروزي بر داعش همراه بود؛ اما بهجاي قدرداني از اين نيرو براي مواجهه با تروريسم افراطي، باز به سپاه قدس و جمهوري اسلامي تاختند، زیرا اگر داعش در سوريه و عراق کنترل نميشد، اولين مقصدشان بعد از دمشق و بغداد، اروپا بود، همان نکتهاي که بارها حسن روحاني نيز به آن اشاره کرد.
سوي ديگر اين مناقشه مردم و مخاطبان داخلي ما رسانهها نيز بودند که به ايفاي نقش منطقهاي با ترديد مينگريستند، موضوعي که هيچگاه اجماعي درباره آن در سطح نخبگان، روشنفکران، اصحاب رسانه و حتي ديپلماتها ايجاد نشد، زیرا انتظار داشته باشيم مردم عادي با نگاهي مشترک به آن بنگرند.
لازمه ايجاد وفاق و همسويي در مورد چنين موضوعي، لزوما آزادي بيان در رسانهها بوده، هست و خواهد بود. وقتي در رسانههاي مستقل داخلي در مورد مبارزه با تهديد در خانه همسايه، به دليل نگراني از امنيت ملي بتوانيم بنويسيم، بتوانيم بپرسيم و پاسخ مستدل دريافت کنيم، ميتوانيم انتظار داشته باشيم که مخاطب هم به نظرگاهي مشترک با ما برسد.
چگونه است که سالها در مورد مبارزه با مواد مخدر در مرز مشترک با افغانستان و پاکستان نوشتهايم و مردم نيز به آسيب واردشدن مواد مخدر به زندگيهايشان واقف شدهاند، ازهمينرو کمتر ايرانيای هست که در مورد مبارزه با مافياي مواد مخدر ترديد داشته باشد. از همين دست ميتوان به مواجهه با گروههاي تروريستي افراطي مثل داعش و طالبان هم نگريست؛ گروههايي که از ابتدا با نفوذ افراطيون به مدارس ريشه گرفتهاند.
همه اينها اما در حالي مباحث روي ميز رسانههاست که مجال آزادي رسانهاي در مورد آنها وجود ندارد و خطقرمزها اگرچه به پررنگي
10 سال پيش نيست، اما هنوز هست. پخش مصاحبه تلويزيوني سردار سليماني بهعنوان مسئول سپاه قدس و توضيحات او در مورد جنگ 33 روزه ميتواند فتحبابي باشد براي ارائه اطلاعاتي بيشتر از آنچه اين سالها در مواجهه و مبارزه با داعش گذشت؛ از شهدايي که داديم و از آنچه براي پيشگيري از تجزيه عراق انجام شد. هميشه با داشتن اطلاعات است که رسانه ميتواند منتقد يا مدافع باشد. اين اما در حالي است که در اصل قضيه نبايد از آزادي رسانهاي هراسيد.
مثال دومي را که در ابتداي مطلب اشاره کردم از ياد نبرم و بنويسم؛ قاضي دادگاهي که با حکمش در مورد فيلترکردن تلگرام معروف شد، در روزهاي گذشته از محل کارش به بازداشتگاه منتقل شده است. وقتي اتهام فسادي مطرح است؛ اخلاقي يا مالي، يکسوي ماجرا يک نفر فاسد قرار دارد و سوي ديگر آن، يک نفر که از آن سوءاستفاده اخلاقي شده يا اينکه مجبور به پرداخت رشوهاي شده يا از آن پولي ستانده شده است. چگونه ميتوان تصور کرد که همه اين سالها شاکي در سيستم قضائي به شکايت برنخاسته يا اينکه برخاسته و صدايش به جایی نرسیده؟
فضاي دادگاهها اما هميشه پر از خبرنگار است؛ خبرنگاراني که اگر آزادي بيان داشتند حتما ميتوانستند سراغ همان چهرههاي مغمومي بروند که شايد مورد اخاذي قرار گرفتهاند. همه اينها اما وقتي شدني است که به «آزادي بيان در رسانهها» قائل باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.