زنان گمنام شاهنامه (1)
مهدی افشار- پژوهشگر
هرگاه سخن از زنان شاهنامه ميشود، نام زناني به ميان ميآيد كه يا محبوب و معشوق مردان بزرگ شاهنامهاند يا چون گردآفريد پهلواني كرده، در برابر پهلوانان و يلاني مانند سهراب ايستادهاند. بيگمان رودابه، مادر رستم و همسر زال، زن بزرگي است كه عشق را بهگونهاي بيهمانند تجلي ميبخشد؛ آنگاه كه طناب گيسو فرو ميافكند تا زال به آن بياويزد و از روزن عشق، به خانه قلب رودابه ورود كند يا سودابه در حمايت از شوي خويش كاووس را از دامي واميرهاند كه پدرش براي كاووس گسترده است و اگرچه عاشق و واله فرزند شوي خويش ميشود؛ اما اين عشق در تقدير او نوشته شده و سودابه را چارهاي نيست جز پذيرش تقدير. نيز سخن از منيژه، محبوب بيژن است كه براي نجات بيژن به چاه افتاده، جانفشانيها ميكند يا سخن از فرنگيس، همسر سياوش، دخت افراسياب است كه كيخسرو را به گيتي ارزاني ميدارد، پادشاهي كه نماد پاكي و بزرگواري و الگوي شهرياري است. از شيرين زيباروي سخن گفته ميشود كه وفادارانه بعد از مرگ شوهرش جان ميدهد تا به قاتل شوي خويش تن نسپارد. اما در قلمرو شاهنامه زنان بسياري هستند كه از آنان با وجود بزرگواريهايشان كمتر سخن رفته است؛ ازجمله
ميتوان از جريده، ديگر بانوي سياوش و دخت پيرانويسه ياد كرد. در اين كوتهنوشت بر آنم كه يكي از زنان ايراني شاهنامه را معرفي كنم كه مظهر و ملجأ خرد است كه در مقايسه با زناني كه از آنان ياد شده، بسيار اندك دربارهاش سخن گفتهاند و آن زن، گردويه، خواهر بهرام چوبين است؛ زني خردمند، ناصح برادر و خيرخواه ايران كه برادر طغيانگر خويش را از ستم بر خاندان شهرياري بازميدارد و او را به خردورزي ميخواند و افسوس كه گوش بهرام را بر هر اندرزي بسته ميبيند.
زماني كه هرمزد با نابخردي، بهرام را بر شهرياري خويش ميشوراند و هرمزد به دست دو خال خسرو، نابينا ميشود، خسرو با سپاه خويش در برابر بهرام صفآرايي ميكند و در واقع سپاه بهرام كه همه ايراني و همان جنگاوراني هستند كه هرمزد تحت فرمان بهرام قرار داده بود تا با ساوه شاه بجنگند، اكنون در برابر خسرو ايستاده بودند.
خسرو سوداي جنگ نداشت؛ زيرا بههيچروي نميخواست بين دو سپاه ايراني جنگي رخ دهد كه از هر دو سو افرادی كشته و زنان و كودكان ايراني بيشوي و بيپدر ميشدند. خسرو بزرگوارانه براي گفتوگو و دعوت او به آرامش و همدلي به نزد بهرام رفت؛ ولي بهرام سوداي سلطنت داشت و چون گردويه، خواهر بهرام از بيحرمتي برادرش به خسرو آگاه شد، خشمگين خود را به چادر فرماندهي برادرش رساند و به او گفت: «نتيجه گفتوگويتان با خسرو چه شد؟ اگر او از روي جواني تندوتيز با تو سخن گفته، تو راه آشتي در پيش گير».
چو خواهرش بشنيد كامد ز راه/ برادرش پر درد زان رزمگاه/ بينداخت آن نامدار افسرش/ بياورد فرمانبري چادرش
بيامد به نزد برادر دمان/ دلش خسته از درد و تيره روان/ بدو گفت اي مهتر جنگجوي/ چگونه شدي پيش خسرو، بگوي
و بهرام در پاسخ به خواهر گفت: «اين جوان را ازجمله شاهان مشمار كه شايسته شهرياري نيست». و گردويه به برادر گفت: «با خود دشمني نكن كه تو از تخمه شاهان نيستي؛ آنان پدر در پدر شاه بودهاند و نميدانم سرانجام اين قدرتجويي و جاهطلبي تو چه خواهد شد كه جز درد و نفرين نصيبت نخواهد بود. بهطوريكه نام بهرام چوبينه به يك دشنام تبديل ميشود».
جز از درد و نفرين نجويي همي
گل زهر خيره ببويي همي
چه گويند چوبينه بدنام گشت
همه نام بهرام دشنام گشت
گردويه به بهرام اندرز داد: «اين بزرگي و اين سپاه كه اكنون از آن توست، به لطف همين هرمزد بوده است و نميدانم چه آينده تلخي انتظار تو را ميكشد. مگر نديدي كه سام نريمان با وجود آنكه تاج و تخت شهرياري را براي او آماده كردند، حاضر نشد بر اورنگ شهرياري تكيه زند».
همه مهتران سام را خواستند/ همان تخت پيروزه آراستند/ بر آن مهتران گفت هرگز مباد/ كه جان سپهبد كند تاج ياد
و گردويه به بهرام گفت:
ندانم كه بر تو چه خواهد رسيد/ كه اندر دلت شد خرد ناپديد.
و بهرام سر از خرد و روي از شرم گردانده بود و جز سرير پادشاهي هيچ نميجست و نميخواست و در نبردي خسرو را شكست داده، خسرو به سوي روم بگريخت و از قيصر روم ياري جست و قيصر، سپاهي عظيم از روميان در اختيارش گذاشت و در نبردي ديگر اگرچه بهرام پيروز بود.
ولي شباهنگام خسرو سپاه ايراني در اختيار بهرام را به مهر نزد خود فراخواند و سپاه ايراني، اردوگاه بهرام را ترك گفته، به خسرو پيوستند و بدينگونه بهرام بيسپاه ماند و به ناگزير براي دريافت كمك به نزد خاقان چين رفت و خاقان او را به اميد تصرف ايران پذيرا شد و دخت خويش را به همسري بهرام درآورد و بهرام را ترغيب كرد كه به ايران حمله كند.
چنين تا خبرها به ايران رسيد
برِ پادشاه دليران رسيد
كه بهرام را پادشاهي و گنج
از آن تو بيش است نابرده رنج
بهرام به سوداي حمله به ايران با سپاهيان چيني تا مرو آمد و خسرو، خرادبرزين، مشاور خردمند خويش را به نزد خاقان فرستاد تا دست از حمايت بهرام بشويد. اما خاقان را سر آن نبود كه دست از حمايت بهرام بردارد كه ميپنداشت آينده ايران، بهرام، داماد اوست و به ناگزير خرادبرزين از روم، مردي به نام قلوم را بيافت كه در دل نسبت به بهرام كينه داشت و او را به طور نهاني به اردوگاه بهرام فرستاد تا كار او را يكسره كند و قتل بهرام چوبينه به دست قلوم يكي از نخستين ترورهاي سياسي است كه ساسانيان را از سقوط حتمي نجات داد.
شاهنامه مرگ بهرام را اينگونه توصيف میکند:
قلوم رفت تنها به درگاه اوي/ به دربان چنين گفت كاي نامجوي/ من از دخت خاقان فرستادهام/ نه جنگي كسيام، نه آزادهام/ يكي راز گفت آن زن پارسا/ بدان تا بگويم بدين پادشاه
و قلوم چون به چادر بهرام وارد شد، به نجوا گفت كه از سوي بانويت، دختر خاقان پيامي محرمانه دارم و بهرام به او اجازه داد كه نزديكتر شود. دشنهاي را كه در آستين داشت، بيرون كشيده، از ناف تا سينه بهرام را بدريد و بهرام ناله مرگ سرداد و فرمان داد تا قلوم را بگيرند و از او بپرسند مأمور چه كسي بوده است كه به هيچ روي زبان نگشود.
گردويه چون از اين واقعه آگاهي يافت، مويكنان و مويهكنان خود را به برادر رساند كه در آستانه مرگ بود و ناليد:
همي گفت زار اي سوار دلير/ كزو بيشه بگذاشتي نره شير/ كه برد اين ستون جهان را ز جا/ بر انديشه بد كه بُد رهنما/ الا اي سوار سپهبد تنا/ جهانگير و ناباك و شير اوجنا/ همي گفتم اي خسرو انجمن/ كه شاخ وفا را تو از بن مكن/ كه از تخم ساسان اگر دختري/ بماند به سر برنهد افسري
و بهرام زخمخورده چون مويههاي خواهر را بشنيد و مشاهده كرد كه خواهرش رخسار به چنگ آزرده و ز سر موي كنده و مژگان به خون نشانده، به زاري و ناتواني زبان گشود و گفت:
به زاري و سستي زبان برگشاد/ چنين گفت كاي خواهر پاك و راد/ ز پند تو، كمّي نبد هيچ چيز/ وليكن مرا خود پر آمد قفيز/ پشيمانم از هرچ كردم ز بد/ كنون گر ببخشد ز يزدان سزد/ نوشته بر اينگونه بد بر سرم/ غم كردههاي كهن چون خورم
گردويه پس از مرگ بهرام دليريها كرد كه در مقالي ديگر بازگفته خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.