سیاره آگاهی
عرفان خسروی. ديرينهشناس
وقتی از خاستگاه و تکامل ویژگیهای انسانی حرف میزنیم، اغلب با این سؤال روبهرو میشویم که در سایر جانداران هرگز ویژگیهایی مشابه آدمی وجود دارد؟ یا اگر ویژگی مشابهی در سایر جانداران هست، آیا کیفیت آن شبیه آدمیان است؟ این سؤالات درباره خیلی چیزها وجود داشته و دارد: از توانایی حرفزدن در طوطیها، زاغها، دلفینها و شمپانزهها تا این سؤال ظاهرا ساده که «آیا ماهیها درد میکشند؟». پژوهشی در سال ۲۰۱۳ مدعی شد ماهیها درد نمیکشند
(DOI: 10.1111/faf.12010)؛ پژوهش دیگری همین هفته نشان داد درد میکشند (DOI: 10.1098/rstb.2019.0290)؛ امسال پژوهش دیگری هم نشان داده نه تنها ماهیها، بلکه حشرات هم درد میکشند (DOI: 10.1126/sciadv.aaw4099). پاسخ دقیق به چنین پرسشی تبعات بزرگی خواهد داشت. اگر ماهیها درد میکشند، قوانین مربوط به اخلاق صید، کشتن و رفتار با ماهیها باید تغییر کند. همانطور امروز قوانین اخلاقی سختگیرانهای بر آزمایش روی مهرهداران خشکیزی اعمال میشود؛ درحالیکه در سده هفدهم، رنه دکارت، فیلسوف فرانسوی، باور داشت حیوانات درد نمیکشند یا در سده نوزدهم، کلود برنار، فیزیولوژیست فرانسوی، شاگردانش را به تشریح حیوانات زنده تشویق میکرد و میگفت نباید فریب ضجههای حیوان در حال تکهتکهشدن را بخورند! توجیه دکارت و برنار این بود که حیوانات «آگاه» نیستند و البته، تعجبی ندارد از کسی مثل برنار که کارش در دانشگاه وابسته به تشریح شکنجهآمیز حیوانات بوده، چنین توجیهی بشنویم. هنوز هم پژوهشگرانی که قائلاند ماهیها درد نمیکشند، این مسئله را با فرضیه فقدان آگاهی در ماهیها توجیه میکنند و البته، درآمدشان وابسته به صنعت شیلات است (مقاله سال ۲۰۱۳ که مدعی دردنکشیدن ماهیها بود، در مجله ماهی و ماهیگیری منتشر شده). به نظر میرسد فرهنگهای قدیم نگاهی انسانپندارتر به حیوانات داشتند. توصیههای مؤکد بزرگان دین در احترام به حقوق حیوانات نشان میدهد در فرهنگ ما حیوانات «آگاه» شمرده میشدند (نگاه کنید به مقاله ابراهیم احمدیان در تارنمای شبکه اجتهاد: bit.ly/2nQYR3s). اما زیستشناسی درباره آگاهي ساير جانداران چه ميگويد؟ در دنیای زیستشناسی مقایسهای، وقتی ویژگیهای زیستی جانوران مختلف را با یکدیگر مقایسه میکنیم، هیچوقت مشابهت کامل میان دو گونه پیدا نخواهیم کرد؛ هر چند بسته به میزان نزدیکی دو گونه، مقدار شباهتهای صفات مشترک آنها بیشتر میشود. برای مقایسه یک صفت خاص میان طیفی از جانداران مختلف، میتوان نمونههایی را یافت که شباهتی حداقلی به نمونه مورد نظر دارند و همچنین نمونههایی دیگر را که شباهتی حداکثری به نمونه مورد نظر دارند. درباره تنوع پدیدهای به نام آگاهی نیز میتوان به همین صورت به تنوع موجودات زنده نگاه کرد و در پی شباهتهای حداقلی و حداکثری آگاهی گشت. ارسلا گودینو در کتاب مینوی طبیعت (esam.ir/16600529) با درنظرگرفتن شباهتی حداقلی، نوعی فراگیر از آگاهی زیستی را در سراسر جهان زنده به ما نشان میدهد: « نخستین درخشش آگاهی، روی ویژگیهای فیزیکی و شیمیاییِ زیستبومِ تمرکز داشت؛ اما پس از اینکه تعداد معتنابِهی از جانداران پیدا شدند، شروع به آگاهشدن از همدیگر کردند. آنها از وجود همدیگر، به عنوان شکار، شکارچی، یا همزیست آگاه شدند. هنگامی که جنسیت یوکاریوتی حولوحوش دوره کامبرین شکل گرفت، سامانههای بیشماری پیدا شدند که برای پیداکردن جفت مناسب برنامهریزی شده بودند. همه یوکاریوتهای دارای جنسیت، از محیط اطراف خود، از جفتهای احتمالی و از عوامل محتمل بیماریزای دور و بر خود آگاهند. بهعلاوه، نخستین پیشاهنگان قافله جانوران، نوع جدیدی از یاختهها را ابداعکردند. یاختهای به نام نورون (Neuron) که اختصاصا برای آگاهی طراحی شده بود. این یاخته راه دستیابی به خودآگاهی بود». گودینو مدعی نیست آگاهی جانداران دیگر شبیه تجربه خودآگاهانه ماست، اما نهایتا راهی ندارد جز دستآویختن به تجربه انسانمحور خود: «آیا وقتی گیاه به سمت نور میچرخد، نسبت به آن هوشیار است؟ بیشتر ما خواهیم گفت خیر؛ چراکه کاربرد مفهوم هوشیاری را برای حالات ذهنی جانورانی با دستگاه عصبی پیچیده مناسبتر میدانیم. اما خود این موضوع نیز بسیار سؤالبرانگیز است. هوشیاری را چگونه تعریف میکنیم؟ آیا گربه من نیز خودآگاهی دارد؟ آری! من اعتقاد دارم هست: او نسبت به چیزی که تجربه میکند، جذب میشود و به آن پاسخمیدهد. خب؛ حلزون چی؟ بسیار خوب، مطمئن نیستم. قسمتی از مسئله این است که گربه بسیار بیشتر از حلزون، به خود من شبیه است. بنابراین قضاوت من درباره آن دو، به دیدگاه انسانمحورانه من بازمیگردد». در نگاه زیستشناسانی مثل گودینو، عملکرد فیزیولوژیک مغز پستانداران، از این لحاظ که ساختار و مسیری شبیه انسان دارد، این احتمال را تقویت میکند که شکلی از خودآگاهی یا هوشیاری برای همه آنها در کار باشد. اما در این نگاه، عملکرد جانورانی که ساختار مغزشان با پستانداران تفاوت دارد، همچنان ناشناخته میماند. چینخوردگی قشر مخ در پستانداران برای افزایش سطح قشر مخ و جادادن تعداد بیشتری یاخته عصبی در حجم کم است و مغز پرندگان مدتها به این دلیل که کوچک و فاقد قشر چینخورده مخ است، سادهتر و درنتیجه توسعهنیافته و ناتوان از پردازشهای شناختی در سطح پستانداران تلقی میشد. تا اینکه پژوهشی در سال ۲۰۱۶ (DOI: 10.1073/pnas.1517131113) نشان داد تعداد نورونهای مغز پرنده کوچکی مثل گنجشک، مشابه تعداد نورونهای مغز میمونهاست. پرندگان یاختههای عصبی کوچک و در نتیجه مغزهایی فشردهتر از پستانداران دارند، بنابراین بدون نیاز به چینخوردگی، تعداد فراوانی نورون در مغزهای کوچک پرندگان قرار دارد. با این حساب، آیا پرندگان خودآگاهی دارند؟ آیا میتوان چنین تعبیری برای سایر جانوران متفاوتی که مغزهای بزرگ دارند، در نظر گرفت؟ مثلا آیا هشتپاها نیز ممکن است خودآگاهی داشته باشند؟ رویکرد رفتارشناسانه در برابر چنین پرسشی کارآمدتر است. آزمونهای رفتارشناسانه، فارغ از ساختار مغز، میتوانند خودآگاهی جانوران را محک بزنند. نمونهای از همین پژوهشها در سال ۲۰۱۳ (DOI: 10.1177/0956797612458936) نشان داد میان همه جانوران، دستکم شمپانزهها نه تنها آگاهی و خودآگاهی دارند، بلکه نسبت به دانستهها و ندانستههای خود نیز آگاه هستند؛ یعنی سطحی از آگاهی که فراشناخت (Metacognition) نامیده میشود و پیشتر تصور میشد فقط مختص آدمیان است. فراشناخت عبارت است از توانایی درک اینکه میتوانیم درباره موضوعی بیندیشیم یا نه. وجود فراشناخت در شمپانزهها کشف بسیار مهمی است و نشان میدهد نه تنها نخستین گامها در تکامل آگاهی در جانداران تکیاخته برداشته شده است، بلکه احتمالا آخرین گامها در تکامل آگاهی انسانی نیز، پیش از پیدایش انسان برداشته شدند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.