گذشتهای که آینده میشود
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
برای اینکه فیلم «انتقامجویان: پایان بازی» را ببینید و لذت ببرید، باید نهتنها قسمت قبلی آن را دیده باشید، بلکه باید با فیلمهای دیگر مارول آشنا باشید و ابرقهرمانهای آن را بهخوبی بشناسید. بدانید دکتر استرنج کیست و چه خصوصیتی دارد؟ کاپیتان آمریکا یا کاپیتان مارول چه کسانی هستند؟ داستان مرد مورچهای چیست؟ مرد عنکبوتی چگونه شخصیتی دارد؟ اینها همه را بدانید تا بفهمید این همه، دست به دست هم دادهاند تا زمین و مردمانش را نجات دهند؛ مضمون بسیار خوبی که دنیای سینمایی مارول توانسته آنها را یکجا جمع کند و اینگونه شخصیتهای کمیک خود را به رخ همگان بکشد. اما صحبت من درباره این اتحاد یا دنیای مارول نیست. بیشک کسانی که درباره جامعهشناسی ابرقهرمانها کار میکنند، به چنین جنبههایی از فیلم خواهند پرداخت. اینجا بنا بر شکل همیشگی یادداشتها، به جنبه علمی موضوع میپردازیم و میبینیم سینما چگونه به مفاهیم علمی نگاه کرده و چگونه بر معرفت علمی ما میافزاید. باز باید توجه داشت که سینما معرفتی ورای علم و هنر است و بنابراين میتواند راهحلهایی در معرض دید انسان قرار دهد که از عهده علم یا هنر تنها برنمیآید. سینما با امکاناتی که دارد، دایره تخیل انسانی را در حیطه تجربه میاندازد. ما به پرده بزرگ سینما خیره میشویم. سینما تمام ذهنیت ما را دربر میگیرد. سینما ذهنیت ما میشود و پردازشهای مغزی ما تابعی از فعل و انفعالات سینما میشود. ما همذاتپنداری شدیدی با قهرمانان فیلم میکنیم. به عبارت دیگر، ما آن فیلم را تجربه میكنیم؛ تجربهای که میتواند هیچ ربطی به جهان واقعی نداشته باشد. قهرمانان آن فانتزی باشند و دنیای ارائهشده در آن، در عالم واقع غیرمنطقی ارزیابی شوند. اما ذهن ما تحت تأثیر امکانات سینما آن را میبیند و میپذیرد. آگاهی سینما، آگاهی ما میشود. سینما پردازشهای منتهی به آگاهی ما را مدیریت میکند و اینگونه فیلم آگاهی جدیدی را برای مغز و ذهن ما تعریف میکند. چگونه هنری یا چگونه علمی چنین تواناییای را دارد؟ از همینروست که من سینما را کانونی معرفتی در ورای علم و هنر میدانم. هر چند هنوز مابازاهای آن در عالم سینما انگشتشمار است. البته اینها همه به معنای آن نیست که فیلم انتقامجویان جزء این دسته از فیلمها محسوب میشود. اصلا اینگونه نیست. این فیلم فقط مانند بسیاری از فیلمهای دیگر مارول میتواند طرفداران خود را با داستانی پرکشش جذب كند بدون آنکه در نهایت اتفاق خاصی افتاده باشد. من هم به عنوان یکی از طرفداران فیلمهای مارول آن را دیدم و لذت بردم. حقیقتا هم میخواستم ببینم پایان این ماجرا چه میشود؟ آیا تانوس موفق میشود آنچه در سر دارد را به انجام برساند؟ آیا آن همه قهرمان واقعا از بین رفتهاند و هزاران سؤال دیگر که در این دنیای فانتزی بیجواب مانده بود. انتقامجویان را هم با همین دید دیدم. بدون آنکه انتظار فیلمی عجیب و ژرف و تکاندهنده را داشته باشم. اما نکاتی در این فیلم وجود داشت که مرا به نوشتن این یادداشت واداشت. البته فیلم داستان جذاب و در عین حال پیشبینیناپذیر داشت.
بسیاري از فیلمهای ماجرایی خوب این روند غیرقابل پیشبینی را دنبال میکنند. اما نکته مهم این بود که در فیلم «انتقامجویان: پایان بازی» این فرایند پیشبینیناپذیر با تغییر در واقعیت زمان و مکان اتفاق میافتد. انتقامجویان میتوانند محل تانوس، کسی که با به دستآوردن تمام سنگهای ابدیت نیمی از مردم جهان را نابود کرده تا به قول خود تعادل را به جهان بازگرداند، پیدا کنند. او در سیارهای دورافتاده به تنهایی زندگی میکرد. اما آنها با واقعیت بسیار تلخی روبهرو میشوند. تانوس برای اینکه خود را اجتنابناپذیر كند همه سنگهای ابدیت را از بین برده است. تانوس از یک اصل ساده فیزیکی استفاده کرده است: زمان برگشتناپذیر است. بنابراين با ازبینرفتن سنگهای ابدیت تنها راهحل برای برگرداندن ازبینرفتگان، برگرداندن زمان است که آن هم امکانپذیر نیست. اما اینجا همان جایی است که انتقامجویان از آن استفاده میکنند. آنها با خلق ماشینی که میتواند فضا-زمان را خمیده كند، در زمان به عقب بازمیگردند و به زمانی میروند که هنوز تانوس سنگها را از آنِ خود نکرده بود. آنها در آن زمانِ گذشته، سنگها را پیدا کرده و بازمیگردانند. یکی از آنها که دستکش حامل سنگها را در دست کرده بشکنی میزند و همه کسانی را که به وسیله تانوس از بین رفته بودند، بازمیگرداند. اما نکته جالب فیلم اینجاست که فیلم به این بازگشت قهرمانانه ختم نمیشود. تانوس با کمک شخصیتی از یکی از دخترانش که به زمان گذشته تعلق دارد، از همان دستگاهِ زمانِ ساختِ انتقامجویان استفاده کرده و این بار اوست که از گذشته به آینده میآید. او با همه لشکرش از گذشته سر برآورده و این بار با علم به وقایع آینده تصمیم میگیرد پس از بهدستآوردن سنگها، همه موجودات زنده را از بین ببرد. اما در نبرد بزرگی که درمیگیرد، سر آخر این تانوس است که شکست میخورد و صلح به کیهان بازمیگردد و فیلم به پایان میرسد. دو نفر از انتقامجویان هم زندگی خود را از دست میدهند. نکتهای که در طول فیلم برای من مهم بود، این بود که این رفت و برگشت در زمان در نهایت به چه چیزی منتهی میشود؟ اگر ما به گذشته برویم و آن را تغییر دهیم، لاجرم آینده ما نیز تغییر خواهد کرد و این مهمترین پارادوکس در تکوین ماشینهای زمان در علم فیزیک است. اما در فیلم چنین دغدغهای وجود ندارد. بلکه تجربهای متفاوت از حرکت در زمان، جانشین چنین پارادوکسی میشود: گذشته انسان آینده آن میشود. یعنی وقایعی که در حال حاضر میافتد سبب تغییر در گذشته شده و گذشته جدیدی که شکل گرفته است، خود منتهی به تغییر در آینده میشود. از اینرو این فیلم سؤال بسیار مهمی را در برابر ما قرار میدهد: آیا حال یا آینده ما میتواند گذشته ما را تغییر دهد؟ و اگر حال و آینده ما گذشته ما را تغییر دهد، در آن صورت آیا دوباره آینده و حال ما به واسطه این تغییر در گذشته، تغییر نخواهد کرد؟ بهنظر پارادوکسوار میآید. درست است. این پارادوکسی هست که حداقل فعلا فقط میتواند در عرصه سینما تجربه شود. همین یکی از ارزشهای مهم سینماست که باید به صورت جدی به آن پرداخته و توجه شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.