آگاهي چيست و ذهن چگونه كار ميكند؟
راز حس آگاهانه
استيون پينكر. ترجمه: امير رحماني
آگاهي چيست؟ چه چيز واقعا باعث ميشود که از دنداندرد رنج ببريم يا رنگ آسمان را آبي ببينيم؟ براي بسياري از متفکران، ظهور آگاهي چيزي در رديف يک معجزه و يک معماي حلنشدني است. چگونه يک فرايند عصبي در مغز موجب آگاهي ميشود؟ فايده آن چيست؟ آيا مغز انسان نميتواند محرکهاي دريافتي از محيط را پردازش کرده و واکنش نشان دهد بدون آنکه تجربه آگاهانه در مغز شکل گيرد؟ محققان بسياري اخيرا تلاش کردهاند تا پرده از راز آگاهي بردارند، اما متأسفانه بسياري از گفتهها و نوشتههاي آنان غيرقابل درک و معماگونه است. استيون جي. گولد زماني نوشت: انسان خردمند شاخه کوچکي بر درخت حيات است. اين شاخه کوچک، خوب يا بد، شگفتانگيزترين کيفيت جديد در تاريخ جانداران پرسلولي را رقم زده است. ما موفق به کشف آگاهي شديم با همه عوارضش، از هملت تا هيروشيما. گولد ساير جانداران را فاقد آگاهي ميداند. اما گروهي ديگر از دانشمندان معتقدند که بعضي از حيوانات نيز آگاهي دارند. برخي فکر ميکنند که اگر جانوري بتواند خودش را در آينه تشخيص دهد داراي آگاهي خواهد بود. اما برخي ديگر ميگويند حتي همه انسانها نيز داراي آگاهي نبوده و نيستند. براي مثال جوليان جينز ادعا ميکند که آگاهي يک پديده جديد است و يونانيان باستان در زمان هومر يا عبريان در زمان موسي فاقد آگاهي بودند. دنيل دنت نيز تا حدي با اين ادعا همدل است و ميگويد آگاهي بهطور عمده محصول انقلاب فرهنگي است و در دوران کودکي آن را ميآموزيم و اينکه آگاهي يک مجتمع عظيم از ميمهاست. واژه ميم ابداع ريچارد داوکينز است و به مفهوم عناصر قابل تقليد فرهنگي است. اما آيا واقعا ساير جانوران و حيوانات همانند خوابگردان يا مرده متحرکي هستند که فاقد آگاهي است؟ آيا سگها مهر و محبت به صاحب خود را احساس نميکنند؟ اگر به آنها سوزن بزنيم، از درد رنج نميبرند؟ آيا موسي در ذهنش هيچ تجربه آگاهانهاي از شوري نمک و سرخي آتش نداشت؟ آيا کودکان ميآموزند تا آگاه شوند همانگونه که ميآموزند تا موهاي خود را مد روز کوتاه کنند؟ آنهايي که در مورد آگاهي قلمفرسايي ميکنند قطعا ابله نيستند و ميدانند چه ميگويند. اما مشکل اين است که واژه آگاهي داراي معاني مختلفي است و اگر خواننده نداند کدام مفهوم از آگاهي مورد نظر گوينده است، به آساني گمراه ميشود. در اين گفتار قصد ندارم تعريف جديدي از آگاهي ارائه دهم، اما تلاش ميکنم گره کلاف درهمتنيده وجوه مختلف آگاهي را کمي باز کنم. گاهي اوقات منظور از آگاهي همان هوش است. احتمالا استيون جي. گولد از واژه آگاهي در اين مفهوم استفاده کرده است. اما از آن که بگذريم، سه تعبير ديگر که بيشتر تخصصي هستند براي آگاهي ارائه شده است که زبانشناسي به نام جکنداف و فيلسوفي به نام ند بلاک آنها را به خوبي از هم تميز دادهاند. اولين تعبير از آگاهي، علم به خويشتن است. يک موجود هوشمند ميتواند از وجود خودش اطلاع داشته باشد، همانگونه که از وجود ساير اشخاص و اشياء اطلاع دارد. اگر او از درد رنج ميکشد، با خودش فکر ميکند: هي، اين من هستم که دارم رنج ميبرم. شايد عجيب به نظر آيد، ولي بسياري از متفکران وقتي از آگاهي صحبت ميکنند، در واقع اين تعبير از آگاهي را مدنظر دارند که بايد به آن خودآگاهي بگوييم. يعني مغز انسان مدلي از جهان ميسازد که شامل مدلي از خويشتن نيز هست. يا به تعبيري ميتوانيم بگوييم که شخص بر فهم و درک خود اشراف دارد. در چنين تعبيري، خودآگاهي پديده چندان مرموزي نيست. چيزي است در رديف ساير مباحث در حوزه درک و حافظه. اگر من ميتوانم براي هر فردي در جهان خارج مجموعهاي از دادهها را در مغزم بايگاني کنم، چرا نتوانم مجموعهاي از اطلاعات را به خودم اطلاق كنم؟ زياد سخت نيست مدلي از عملکرد مغز بسازيم که به اطلاعات مربوط به خودش نيز دسترسي دارد. حتي ميتوانيم يک ربات را بهگونهاي برنامهريزي کنيم که خودش را در آينه تشخيص دهد، همانگونه که هر چيز ديگري را تشخيص ميدهد.
دسترسي به اطلاعات دومين تعبير از آگاهي، دسترسي به اطلاعات است. به عنوان مثال، من از شما ميپرسم: در چه حالي؟ و شما برايم تعريف ميکنيد که روزتان چگونه گذشته است. از شاديها و رنجهاي خود برايم ميگوييد، اما نميتوانيد به من بگوييد که چه آنزيمهايي در معده شما يا چه هورمونهايي در خون شما ترشح ميشود. آن اطلاعات در دسترس شما نيست. تصور کنيد که کل اطلاعات موجود در سيستم عصبي در دو مخزن جداگانه قرار دارد. سيستمهاي پردازشگري که زيربناي تفکر منطقي، تصميمگيري و صحبتکردن را ميسازند به محتويات يکي از دو مخزن دسترسي دارند. اين مخزن از جمله شامل محصول نهايي سيستم بينايي و محتويات حافظه کوتاهمدت نيز هست. اما سيستمهاي فوق به محتويات مخزن دوم دسترسي ندارند. اين مخزن از جمله شامل اطلاعاتي است که به واکنشهاي خودکار، فرمانهاي حرکتي و ساير فرايندهاي مشابه مربوط است. از طرف ديگر ميدانيم که همان اطلاعات قابل دسترس نيز در نقاط مختلف مغز بهطور پراکنده قرار گرفتهاند. سيستمي که قرار است به اين اطلاعات دسترسي پيدا کند بايد قادر باشد نقاط متعدد و پراکندهاي را در مغز به يکديگر پيوند دهد. احتمالا اين سيستم شامل مدارهاي گستردهاي است که چند ناحيه در قشر مغز، لوب پيشاني و تالاموس را به هم پيوند ميدهند. اما عملکرد اين سيستم چگونه است؟ اگر به عکسي نگاه کنيد که شامل تعداد زيادي مربع و فقط يک دايره باشد، شما دايره را بهراحتي پيدا ميکنيد. اگر به عکسي نگاه کنيد که حاوي تعداد زيادي مربع سبز و فقط يک مربع قرمز باشد، شما بهراحتي مربع قرمز را پيدا ميکنيد. مغز شما بهگونهاي فرگشت يافته است که وروديهاي سيستم بينايي را به سرعت و بهطور موازي پردازش ميکند تا يک اختلاف واضح در رنگ يا شکل را سريع پيدا کند. اما اگر عکسي حاوي تعداد زيادي مربع سبز و دايره قرمز باشد که در هم مخلوط شدهاند و شما بخواهيد يک مربع قرمز را در ميان آنها پيدا کنيد، پردازشگرهاي موازي در مغز شما با مشکل مواجه ميشوند. شما مجبوريد هر جزء از عکس را جداگانه بررسي کنيد تا مربع قرمز را بيابيد. مغز انسان حدود 20 درصد از کل انرژي مصرفشده در بدن را به خود اختصاص ميدهد و قابل درک است که اگر قرار بود مغز ما محدوديت فعلي در پردازش موازي را نداشته باشد، به مقادير عظيمي از انرژي و حافظه نياز داشت که در دسترس نيست. طبيعت راه ديگري براي غلبه بر اين کمبود يافته و در کنار پردازش موازي، سيستمي را گسترش داده است که اطلاعات را در بستههاي مجزا به حافظه کوتاهمدت آورده و به صورت متوالي پردازش كند. تفکر منطقي و توانايي حل مسئله محصول عملکرد چنين سيستمي است. ما براي حل مسائل غامض، ابتدا اطلاعات غيرضروري را کنار ميگذاريم، مسئله را به اجزاي کوچکتر تقسيم ميکنيم، توجه خود را به يک جزء معطوف ميکنيم، اطلاعات مرتبط با آن را از نواحي مختلف مغز جمعآوري کرده و فقط همان جزء را پردازش ميکنيم؛ سپس نتايج بهدستآمده از پردازش قسمتهاي مختلف را مقايسه کرده و سعي ميکنيم آنها را به شکلي به هم متصل کنيم که نتيجه قابل درک و مفيدي به دست بدهد. بسياري از دانشمندان معتقدند که چنين مدلي از پردازش اطلاعات بسيار مشابه آگاهي عمل ميکند. هنگامي که ما از چيزي آگاه هستيم، قسمتهاي متعددي در مغز ما روي آن عمل ميکنند. ما نهتنها خطکشي را که روبهروي ماست ميبينيم، بلکه ميتوانيم خصوصيات و کاربردهاي خطکش را توصيف کنيم، آن را برداريم و متوجه شويم که براي خاراندن پشتمان هم مناسب است. قبلا گفتيم که مغز ما همواره مدلي از خويشتنِ ما ميسازد و آن را در مرکز مدلي که از جهان خارج ساخته است، قرار ميدهد. پردازش اطلاعات و ساخت مدلي از خويشتن همزمان رخ ميدهند و اين توهم را ايجاد ميکنند که يک مدير اجرائي در جايي در مغز قرار گرفته است که بر پردازش اطلاعات نظارت کرده و تصميم نهايي را اتخاذ ميکند. اما چنين تصوري از خويشتن در سالهاي اخير از زواياي مختلف مورد حمله قرار گرفته و بسياري آن را فقط يک توهم ميدانند. از آن که بگذريم، تقريبا تمام مظاهر و تجليات آگاهي را ميتوانيم در قالب تئوري دسترسي و پردازش اطلاعات توضيح دهيم. آنچه باقي ميماند و توضيحي برايش پيدا نميشود حسي است که از آگاهبودن به ما دست ميدهد که در ادامه به آن خواهيم پرداخت. احساس و تجربه ذهني سومين تعبير از آگاهي با احساس و تجربه آگاهانه سروکار دارد. در بخش قبل در مورد آگاهي و دسترسي به اطلاعات صحبت کرديم. آيا امکان دارد که احساسات و دسترسي به اطلاعات دو روي يک سکه باشند؟ آيا امکان دارد که دسترسي به اطلاعات باشد، ولي تجربه آگاهانه شکل نگيرد؟ يک مثال کمياب نوعي بيماري کوري است که ناحيه کورتکس بصري در مغز آسيب ميبيند، ولي بقيه دستگاه بينايي آسيبي نديده است. بيمار به جديت ميگويد که قادر نيست ببيند، ولي اگر شيئي را مقابلش قرار داده و از او بخواهيد که در مورد اندازه يا مکان شیء حدس بزند، او غالبا موفق عمل ميکند. اما مثالهايي از اين دست بسيار کمياب هستند و تقريبا در همه موارد که ميشناسيم، تجربه ذهني و دسترسي به اطلاعات ملازم يکديگرند. بنابراين شايد ما به تئوري جداگانهاي احتياج نداشته باشيم که دلايل فرگشتي براي پيدايش احساس و تجربه ذهني را توضيح دهد. شايد احساسات يک کيفيت اضافي در نوعي از پردازش اطلاعات است و آنچه بايد توضيح دهيم اين است که چگونه ممکن است پردازش اطلاعات به تجربه ذهني منجر شود. چنين تئورياي بايد به پرسشهايي از اين دست پاسخ گويد: 1- اگر زماني بتوانيم پردازش اطلاعات در ذهن انسان را در يک کامپيوتر بسيار قدرتمند شبيهسازي کنيم، آيا آن کامپيوتر داراي آگاهي خواهد بود؟ 2- اگر بهجاي کامپيوتر، تعداد بيشماري از انسانها، براي مثال کل جمعيت کشور چين را آموزش دهيم تا اطلاعات خاصي را در ذهن خود حفظ کرده و همان مراحل پردازش اطلاعات را تکرار کنند، آيا نوعي آگاهي عظيم در سراسر کشور چين شکل خواهد گرفت که مستقل از آگاهي تکتک مردم چين است؟ آيا امکان دارد که آگاهي جمعي ملت چين در رنج و عذاب باشد، درحاليکه هر يک از مردم چين شاد باشند؟ 3- آيا امکان دارد که تجربه ذهني شما از رنگ قرمز با تجربه ذهني من از رنگ سبز يکي باشد؟ 4- آيا زامبي فلسفي ميتواند وجود داشته باشد؟ موجودي همانند انسان که تمام رفتارهاي انسان را از خود نشان ميدهد، ولي هيچ تجربه آگاهانهاي در ذهنش شکل نميگيرد؟ 5- اگر تمام اطلاعات مغزمان را اسکن کرده و به مجموعهاي از مولکولها منتقل کنيم، آيا آگاهيمان منتقل شده است؟ 6- آيا خفاشبودن احساس خاصي دارد؟ آيا سوسکها از جفتگيري لذت ميبرند؟ آيا کِرمي که بر قلاب ماهيگيري است، در خاموشي خود از درد فرياد ميکشد؟ 7- اگر يکي از ياختههاي عصبي مغز شما را با تراشه کامپيوتري که عملکرد کاملا مشابهي دارد تعويض کنيم، آيا در رفتار و احساس شما تغييري ايجاد ميشود؟ اگر بقيه ياختههاي مغزتان را نيز به مرور عوض کنيم چه؟ آيا شما هيچ تفاوتي احساس خواهيد کرد؟ تئوري ذهن محاسباتي که جنبههاي مختلف عملکرد ذهن را توضيح ميدهد، درحالحاضر جوابي براي پرسشهاي فوق ندارد. اما هيچ تئوري ديگري هم نداريم که جوابي ارائه کند. من ميتوانم به اصول مکتب اثباتگرايي توسل کنم و بگويم که ادعاي آزمونناپذير، ادعايي بيمعني است. آيا وجود احساس را ميتوان به آزمون گذاشت؟ يکبار فيلسوفي به نام جورج رِي به من گفت که در جواني و پس از يک حادثه رانندگي، هيچ حسي در ذهنش شکل نگرفته است. او ميگويد که از آن زمان تاکنون يک زامبي فلسفي بوده است. من حدس ميزنم که او مزاح ميکند، ولي نکته مهم اين است که هيچ راهي وجود ندارد تا ادعاي او را مورد آزمايش قرار دهيم. انديشمندان بسياري نظير دنيل دنت نتيجه ميگيرند که احساسات چيزي جز يک توهم ادراکي نيست. همين که تمام فرايندهاي عصبي و محاسباتي مربوط به آگاهي را شناسايي کرديم، چيز مرموزي باقي نخواهد ماند که بخواهيم آن را توضيح دهيم. بيمعني است که ادعا کنيم چيزي به نام احساس بدون توضيح باقي مانده است، درحاليکه تمام تجليات آن را توضيح دادهايم. اما نبود يک توضيح علمي براي احساسات به اين معني نيست که آنها وجود ندارند. من شک ندارم که داراي احساسات هستم، همانطور که شک ندارم داراي يک بدن فيزيکي هستم و ما نميتوانيم حس و تجربه آگاهانه را به پردازش اطلاعات تقليل دهيم، چراکه قوانين اخلاقي ما بر آن بنا شده است. ما قبول ميکنيم که شکنجهکردن يک فرد عملي بهشدت غيراخلاقي و ضدانساني است، ولي همان حکم را در مورد اوراقکردن يک ربات صادر نميکنيم. اگر کتاب ذهن چگونه کار ميکند را تا آخر بخوانيد، به شما خواهم گفت که راز حس آگاهانه به ظن من چيست. How the Mind Works, Steven Pinker, 2018
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.