«آگاهی» به روایت دکتر «عبدالرحمن نجلرحیم»
مغز انسان مغزی اجتماعی است
سیدهضحی حسینینصر. کارشناسارشد روانشناسی بالینی- کارشناس زیستشناسی
ماه گذشته دانشگاه صنعتی شریف میزبان همایشی با این عنوان بود: «نوروساینس، علومشناختی و فلسفه: از حافظه تا آگاهی». این همایش در روزهای دوازدهم و سیزدهم شهریورماه با حضور 330 نفر از شرکتکنندگان به همت آقای مسلم صلحیراد و از سوی مدارس میانرشتهای دانشگاه شریف در سالن جابربن حیان دانشکده شیمی برگزار شد. 12 سخنران خوب در این همایش سخنرانی داشتند؛ اما به باور برخی از شرکتکنندگان همایش صحبتهای دکتر عبدالرحمن نجلرحیم رنگ و بوی دیگری داشت. به همین دلیل بر آن شدم تا در صفحه علم روزنامه «شرق» در این باره گزارشی بنویسم. اگرچه موضوع آگاهی چنان پیچیده و درهمتنیده با دیگر علوم است که بدیهی است دیدگاه دکتر نجلرحیم مخالفانی نیز داشته باشد. علاوه بر این موضوعی که در این سخنرانی مطرح شد، یکی از مشغولیتهای ذهنی من در دورانی بود که در یکی از گرایشهای علوم انسانی در دانشگاه تحصیل میکردم. خوب به خاطر میآورم درسهایی نظیر «فیزیولوژی اعصاب و غدد» یا «احساس و ادراک» از سوی بیشتر همکلاسیهایم به شدت مورد بیمهری واقع میشد و در برابر آن مقاومتهای فراوانی وجود داشت. بارها سر کلاس بحثهایی نه چندان مؤثر مبنی بر کارآمدنبودن این درسها بین استاد و دانشجو شکل میگرفت. بهطور کلی با درنظرگرفتن مواردی استثنائی که وجود داشت گویی در دانشکدههای علوم انسانی و (البته در دانشکدههای روانشناسی کمتر) موضوع مورد مطالعه، انسانِ بدون بدن بود. متقابلا زمانی که دوره کارشناسی را در رشته زیستشناسی میگذراندم با واحدهای درسیاي روبهرو بودم که ردپایی از علوم انسانی در آن دیده نمیشد. آنچه در زیستشناسی اهمیت داشت (لااقل در دانشگاهی که من در آن تحصیل میکردم و یکی از دانشگاههای صاحبنام کشور است) صرفا «انسان بدون روان» بود. بنابراین شنیدن سخنان دکتر نجلرحیم با عنوان «آگاهی: نقش دیگری در نوروبیولوژی امروز» فرصت خوبی را فراهم كرد تا کمی به این درهمتنیدگی انکارناپذیری که در دانشکدههای علوم مورد بیمهری قرار گرفته، بپردازم. دکتر عبدالرحمن نجلرحیم، عصبشناس و عصبپژوه، سالها در دانشگاه شفیلد انگلستان و سپس شهید بهشتی تهران پژوهش و تدریس کرده است. حاصل تلاش او در جهت تبیین اهمیت علم عصبپژوهی در شناخت اجتماعی و ایجاد پیوند بین هنر، ادبیات و علم عصبپژوهی اجتماعی بیش از 50 عنوان مقاله و چندین کتاب و فیلم مستند است. دکتر نجلرحیم چیزی حدود 25 سال است که جلسات نوروساینس را در بیمارستان شهدای تجریش برگزار میکند و به گفته ایشان در این مدت جلسات کمی بوده که در آن درباره آگاهی صحبتی به میان نیامده باشد. بنابراین آگاهی چیزی نیست که بتوان درباره آن در مدت زمان کوتاهی صحبت کرد و در علم مغزپژوهی امروز بحثی بسیار وسیع با جایگاهی خاص دارد. چیزی که در ادامه میخوانید کلیت ارائه ایشان در همایش یادشده است. فکر میکنم بازتاب سخنرانی ایشان برای کسانی که در حوزههای علوم انسانی یا علوم محض و نه میانرشتهای به کار و تحصیل مشغولاند مورد ملاحظه و دقت بیشتری قرار گیرد.
پژوهش درباره آگاهی تا مدتها کار فلاسفه بوده و نه اهل علم. اما از 30 سال پیش تاکنون مطالعه آگاهی وارد حیطه علم شده و در این 30 سال دستاوردهایی که ما درباره شناخت آگاهی داشتيم، شاید بیشتر از تمامی نتایج بهدستآمده فلاسفه در قرنهای متمادی بوده و این موضوع به خودی خود مسئله مهمی است. صحبت امروز تا حدی نگاهی انتقادی به جامعه بشری دارد که چرا مدتهای مدید از ورود علم زیستشناسی و مغزپژوهی به حیطه مطالعه آگاهی جلوگیری شده است. من فکر میکنم یکی از موانع بزرگ همان باورها، تصورها، اعتقادات و تعصبات سنتی غالب بر جامعه انسانی بوده است. فراموش نکنیم که روششناسی علمی ما هم میتواند چنان تحت تأثیر تعصبات و تصلبات فکری حاکم بر جامعه قرار گیرد که فاصله ما را با حقیقت بیشتر کند و نتیجهاش این شود که هست و ما چندین و چند قرن در سرابی دست و پا بزنیم و از شناخت آگاهی فاصله داشته باشیم. دلیل دیگر این تأخیر طولانی در هدایت پژوهش به سوی مغزپژوهی را هم میتوان نبود امکانات تکنولوژیک برای بررسی و شناخت فعالیت مغزی دانست. با پیشرفت تکنولوژی در جوامع بشری توانستیم راههایی را پیدا کنیم که به زیستشناسی بدن و مغزمان با دیدی وسیعتر و جامعتر نگاه کنیم و از آنجا حرکت کرده و شناختمان را از خودمان عمیقتر و دقیقتر کنیم. به نظر میرسد برای رسیدن به آگاهی و شناخت خودمان راهی جز شناخت بیشتر راجع به بدن و مغزمان نداریم. خودمان را نمیشناسیم اگر بیولوژی خودمان را ندانیم و بدن، مغز و رابطه آنها را با محیط نشناسیم. همه اینها در ارتباط با یکدیگرند. بنابراین اساس رسیدن به آگاهی تنها این نیست که تقسیمبندیهای آکادمیک از استنتاجات منطقی، ذهنی در سیر تفکر فلسفی بسازیم. مثلا بگوییم از نظر فلسفی چند نوع آگاهی وجود دارد. نمیگویم این تقسیمبندیها لازم نیست. اما سخنم این است كه برای شناخت واقعی آگاهی باید از پایه و از بنیاد شروع کنیم. چیزی را که من امروز برایتان میگویم شاید به این شکل در هیچ کتابی که درباره آگاهی نوشته شده پیدا نکنید. این فقط یک پروپوزال یا پیشنهاد است یا در حال حاضر پیشفرض یک نظریه یا مدل است. به نظر میرسد برای این مدل شواهد بسیار زیادی وجود دارد و دلیل آنکه ما به این مدل دیر میرسیم موانع تعصبات اجتماعی و فرهنگی است که در جوامع بشری امروز نیز کم نداریم. علم ما دو شقه شده است. از یک طرف علوم انسانی داریم و طوری از آن حرف میزنیم که انگار ربطی به زیستشناسی ندارد و از طرف دیگر از زیستشناسیای صحبت میکنیم که انگار عالم جدا و منفصلی از علوم انسانی است. در علوم انسانی وقتی از انسان صحبت میکنیم گویی از موجودی فاقد بیولوژی صحبت میکنیم و این مانع بزرگ پیشرفت تحقیقات در آگاهی تا همین چندینسال گذشته بوده و البته تاکنون هم ادامه دارد. اما ادعایی که من امروز دارم این است که اگر نیک به دادههای علمی بنگریم، ما انسانها از ابتدا موجودی اجتماعی هستیم؛ یعنی ما از نظر بیولوژیکی هم اجتماعی هستیم. به عبارتی حیوانی اجتماعی هستیم و مغز اجتماعی داریم. قبلا دربارهاش کم میدانستیم، به همین دلیل نیز روانشناسی، بیولوژی، بیوشیمی، فیزیولوژی و آناتومی ما علومی «فردی» بودند. به این معنا كه فرد را واحد فرض میکردیم و تصور میکردیم [موجود] تکواحدی و تنها هستیم. این موضوع تا حدی از ایدئولوژی برمیخیزد؛ چه در غرب و چه در شرق. انسان تنهاست. فلسفه خیلی قشنگی هم هست. انسان در فردیت خودش به دنیا میآید و میميرد. فرد واحدی است که اجتماع از آن شکل میگیرد. یعنی در نئولیبرالیسم امروز غرب هم که نگاه کنید فردیت اهمیت دارد، اصالت با فرد است. عنصر تشکیلدهنده جامعه نیز فرد است. از فرد به جامعه میرسیم. فردگرایی است که اهمیت و اصالت پیدا میکند. در نتیجه علم (فیزیولوژی، نوروبیولوژی، نوروساینس و...) همه نیز بر اساس این فردگرایی بنا شده و نوعی تقلیلگرایی و فروکاهندگی، شیوه مرسوم در علم مربوط به بدن و بیولوژی هم به این اعتبار است. اگر کتابهای راجع به آگاهی و تقسیمبندیهای مربوط به آگاهی را مطالعه کنید، دو تقسیمبندی کیفیات ذهنی consciousness و access consciousness وجود دارد. این تقسیمبندیها همگی در توصیف آگاهی در فرد هستند، بنابراین ما همیشه فکر میکردیم باید از فرد شروع کنیم تا بعدا این فردها را کنار هم گذاشته و به جمع برسیم. بنابراین وقتی که درباره جمع و جامعه صحبت کنیم، لزومی ندارد که از اجزای بیولوژیک تشکیلدهنده فرد چیزی به میان آوریم. جامعهشناسی و علوم انسانی کاملا حوزه دیگری شناخته میشود که در آن لازم نیست سخنی از بیولوژی باشد و جامعهشناس یا فیلسوف چیزی از آن بداند یا اگر میداند دانستههای خود را به میان آورد و متقابلا زیستشناسان نیز باید گرد هم نشسته و بدون آنکه چیزی از علوم انسانی بدانند به کار خود در بیولوژی بپردازند. در نگاه اول این تقسیمبندی زیبا به نظر میرسد. علم هم به دو شق تقسیم میشود. اما به تازگی کمکم متوجه میشویم که این تقسیمبندی چه ایرادی دارد. چقدر در روششناسی درست علمی ما تأثیر میگذارد و دادههای ما را مغشوش میکند. چون اگر اجتماعیبودن ما در بیولوژی ما مستتر باشد و نشود اجتماعیبودن را از بیولوژیکبودن جدا کرد و به بررسی پرداخت، نتایج و دادههای علمی که این انشقاق را پذیرفتهاند، از اعتبار میافتند. اگر مغز ما اجتماعی است و اینطور کار میکند، چطور میشود مغز را بدون اثرات اجتماعی و اجتماع را بدون شناخت مغز مورد بررسی قرار داد؟ به همین دلیل من میخواهم امروز ادعا کنم باید آگاهی را بر اساس کار مغز اجتماعی مورد بررسی علمی قرار داد. اینکه «ما قبل از اینکه تولد پیدا کنیم و هنوز در شکم مادر هستیم هم مغز اجتماعی ما در حال رشد است و با آثار غیرمستقیم اجتماعی- فرهنگی به طور غیرمستقیم از طریق مادر (اولین دیگری) در تماس و تعامل هستیم، زیرا که ما در اساس از نظر بیولوژی موجودی اجتماعی هستیم». بعد از تولد نیز همبستگی ما به موجود دیگر (مادر و پدر و...) شرط تداوم زیست انسانی ما را ممکن میکند؛ یعنی چنانچه «دیگری» وجود نداشته باشد آگاهی ما شکل نمیگیرد. موضوع دیگری که در رابطه با آگاهی فراموش میکنیم رابطه آگاهی با ناآگاهی است. هر چیزی در زندگی ما با ضد خودش شناخته میشود (یک رابطه دیالکتیکی باید بین آن دو وجه مورد شناسایی وجود داشته باشد. نمیتوانیم آگاهی را تعریف کنیم اگر ناآگاهی را تعریف نکنیم. بنابراین اینطور فکر کنیم که ما موجودی هستیم که در ابتدا اجتماعی هستیم و از زمان پیش از تولد تا مرگ به دیگری نیاز داریم. حتی برای آینده بعد از مرگ خود هم به دیگری فکر میکنیم. در اتاق کارمان در تنهایی خود که در حال نوشتن هستیم هم به این فکر میکنیم اگر فلانی نوشته ما را بخواند چه فکری میکند. بنابراین شما هیچوقت تنها نیستید. انسان در تنهاترین وضعیت زندگی نیز تنها نیست، همیشه با دیگری است. آیا اگر انسان تنها بود به آگاهی میرسید؟ آگاهی معنا داشت؟ از طریق تجربه ذهنی خود نیز میتوانیم به پاسخ این سؤالات فکر کنیم. بنابراین با دیگری بودن از ابتدای زندگی هست. حال این پرسش که دیگری به ما چه کمکی میکند تا به آگاهی برسیم مسئله بسیار مهمی است. در سخنرانی قبل راجع به کوالیا، مسئله سخت آگاهی صحبت شد که گویا علم از نزدیکشدن به آن باید بپرهیزد، چون مسئلهای فلسفی و در حیطهای دستنیافتنی برای علم قرار دارد، اما اینگونه نیست. ما برای بسیاری از کیفیات ذهنی1 (Qualia) احتیاجی به فعالیت عالی ذهن نداریم که آن را از فعالیت مغز و بدن جدا بپنداریم. حیوانی که گرسنه یا تشنه است نیز کیفیات ذهنی دارد گرچه نمیتوانیم آن احساس را به طور عینی ببینیم. تشنگی یک کیفیت ذهنی است. بنابراین بهتر است کیفیات ذهنی را فرافیزیکی ندانست یا اهمیت آن را بیش از حد جلوه نداد. خیلی ساده کیفیات ذهنی میتواند در هر موجود زندهای وجود داشته باشد. یک تجربه اولیه موجودی است که در کنشهای خود قصدمندی دارد و میتواند با موجود کناری خودش ارتباط برقرار کند و اگر این ویژگی نبود موجود نمیتوانست به بقای خود ادامه دهد. بنابراین کیفیات ذهنی برایمان «ارزش بقایی» دارد. بنابراین شما به داشتن کیفیات ذهنی حتی در شرایط بسیاربسیار ابتدایی زندگی احتیاج دارید. درواقع کیفیات ذهنی خیلی سریع در انسان به وجود میآید. چگونه؟ تقریبا میتوان گفت کیفیات ذهنی یک «پدیده بسته به عصبشناسی» است. همانطور که میدانید، مغز در خلأ کار نمیکند، در بدن کار میکند؛ یعنی اگر بدن نبود مغز هیچکاره بود. افرادی که میپندارند اگر مغز را در گلدانی هم قرار دهند میتواند کار خودش را بکند بهشدت در اشتباهند. مغزی که بدن نداشته باشد نمیتواند فکر کند. اصلا نمیتواند احساس داشته باشد. برای اینکه احساس وجود داشته باشد باید بدن وجود داشته باشد. بدن لازمه احساس است. بنابراین ما embodied [بدنمند و ملتصق به جسم خود] هستیم؛ در بدن به وجود آمدهایم و در بدن خواهیم مرد. بدن لازمه شکلگیری حافظه و آگاهی است. در تماس با بدن است که خود را میشناسیم. اولین شناختی که انسان از خودش پیدا میکند، در حالی که هنوز به آگاهی هم نرسیده، درک درونی، یعنی رسیدن به همان کیفیات ذهنی در رابطه با بدن و در تعامل با محیط است. کیفیات ذهنی ابتداییترین بخش زندگی انسان است. بنابراین در رابطه با این سئؤال که کیفیات ذهنی اول است یا access conciosness شک نکنید که کیفیات ذهنی اول است و ما با کیفیات ذهنی به وجود میآییم. چرا؟ برای اینکه اولین احساسهایی که در شما ایجاد میشود (Core feelings) از راه ارتباط بدن در تعامل با محیط است. شما با دنیا به طریق حسی-حرکتی در ارتباط هستید. پس از اولین قدمی که در این دنیا میگذارید، با کیفیات ذهنی در ارتباط هستید. اولین حرکت زندگی با کیفیات ذهنی شروع میشود. بنابراین شما به بدنتان احتیاج دارید. بدن شما در تعامل با محیط، محدوده جغرافیایی مغزتان را گستردهتر میکند. از همان آغاز مغزتان در پی یافتن تشابهات و تفاوتهای تنتان با تنهای دیگری است. این کار نیز از طریق همان رابطه حسی-حرکتی صورت میگیرد. انسان از همان آغاز، جهان محدود به تن خود را گسترش میدهد، مجبور است که تن خود را در مقایسه با تن دیگری بشناسد و با تجربه و یادگیری در کنار دیگری، جغرافیای شناخت خود را گسترش دهد و به این طریق جهان انسانی در تمامی ابعاد وجود جسمانی ما پژواک و رزنانس پیدا میکند و به هماهنگی و همنوایی میرسد. در واقع این گسترش، نوعی گسترش همهجانبه فیزیکی، فضایی و زمانی است. طبق آزمایش معروف ملتزوف «Andrew Meltzoff» اگر برای بچهای که تازه به دنیا آمده است، زبانتان را درآورده و تکان دهید (نوزادی که اولینبار با انسان دیگری روبهرو شده) با اینکه حتی نمیداند خودش زبان دارد یا نه و هیچ نوع تصور بیرونی از موجود بیرون از خودش ندارد، شروع به تکاندادن زبانش میکند. به نظر میرسد در این موجود تازهبهدنیاآمده این آمادگی وجود دارد تا از تن خود در رابطه با تن دیگری استفاده کند و این احساس درونی خود را با احساس دیگری تقسیم کند و به اشتراک بگذارد. بر این اساس شما زندگی را احساس میکنید. برای تجربهکردن زندگی همه حسها، حرکت و کنشها با یکدیگر در تعاملاند. برای این احساس تنها به یک حس خاص وابسته نیستید، تمام این حسها ازجمله حس عمقی (proprioceptive) و حس درونی (interoception) نیز مهم هستند و دخالت دارند. حسی که از حرکت عضلات وجود دارد هم دخیل است. تمام حسهایی که به امعا و احشا میرود، همه به شما کمک میکنند که بتوانید هم خودتان را احساس کنید و هم دیگری را؛ همانطور که کنشهای بدنی نیز در این امر دخالت دارند. از این راه است که میتوانید از روی خودتان مدل بسازید و از دیگری مدل بسازید و در این میان بتوانید خودتان و دیگری را بشناسید. این مدلسازی کارکرد دیگری نیز دارد. خویشتن یا self شما تنها از خودی که در رابطه با بدنتان به وجود آمده شکل نمیگیرد، بلکه در رابطه با دیگری گسترش پیدا میکند و مورد شناسایی قرار میگیرد و به یک خود بینافردی تبدیل میشود. مغز در رابطه با بدن و در تعامل با محیط در جهت آزادسازی از حیطه خود به سوی حیطه دیگری حرکت میکند. بنابراین اگر این احساس عاطفی «core consciousness» [آگاهی اولیه] باشد، میتواند اساس آگاهیهای دیگر هم باشد که بعدا توسعه پیدا میکند. پس شما به عنوان یک موجود انسانی در روزهای اولیه زندگی دارید سنگبنای آگاهیتان را میگذارید؛ درست زمانی که هنوز به آگاهیهای دربرگیرنده گذشته و آینده و به زبان نرسیدید و در زمان حال زندانی هستید. چیزی که نامش را میگذارم عاطفه جسمانی (Body affect)؛ عاطفهای که از جسم ما برمیخیزد و با جسمهای دیگر نیز ارتباط برقرار میکند. این عاطفه تا آخر عمر با ما بوده و از بین نمیرود و با بخشهای بالا، یعنی آگاهیهای دیگر کار میکند. به طوری که هیچوقت بدون کیفیات ذهنی نمیتوان زندگی کرد. کیفیات ذهنی معناساز هستند. به عبارتی معنی از عاطفه انسان برمیخیزد، بنابراین نمیتوان به شناخت رسید مگر آنکه از شاهراه عاطفه گذشت. کسانی که شناخت را بدون عاطفه بررسی میکنند، به بنبست رسیدهاند. نگاهی به تمام آزمایشگاههای دنیا بیندازید؛ کسانی که فکر ميکردند مغز مثل یک کامپیوتر است و با کشف منطق کامپیوتر و از روی آن میتوان آگاهی را ساخت، به بنبست رسیدهاند. ما باید برگردیم و ببینیم در مغز ما عاطفه چگونه شکل میگیرد؛ چگونه رابطه بینافردی با عاطفه شکل میگیرد. چطور میتوانیم با دیگری از طریق عاطفی سیگنالهایی را با سرعت بسیار بالا و در زمانی بسیار کوتاه برقرار کنیم. برای مثال وقتی دوستی را پس از 20 سال ملاقات میکنیم، فوری او را میشناسیم. اینها سیگنالهایی است که به سرعت در مغز اتفاق میافتد که هیچ سیستم کامپیوتری نمیتواند با این سرعت به این شکل پاسخ دهد. چنانچه نتوانیم سیستم عاطفی مغزمان را بشناسیم، قادر به شناسایی این فرایندها نخواهیم بود. اینکه چطور میتوانیم به این سرعت هیجانات آدمها را تشخیص دهیم. چطور میتوان دروغ و غیر دروغ را از چهره افراد تشخیص داد. چطور میتوانیم بگوییم کسی چیزی را که میگوید از دلش برآمده یا در حال فریب ماست. همه اینها بسته به دانستن این موضوع است که بدانیم body affect چطور در مغز پردازش میشود و رابطه کیفیات ذهنی با دیگری چطور اتفاق میافتد؛ یعنی احساس همدلی با دیگری. ما حتی با اشیای دور و برمان نیز در ارتباط با دیگری چیزی یاد میگیریم. اشیای غیرجسمانی و غیرانسانی در ارتباط با دیگری معنا پیدا میکنند. به کودک نگاه کنید؛ چطور میفهمد چه چیزی برایش خوشایند است و چه چیزی ناخوشایند. افتراق این دو در ابتدا چیز بسیار خامی است که از سیستم عاطفی ما برمیخیزد. بهتازگی در نوروبیولوژی فهمیدیم مغز ما فقط به خودمان نگاه نمیکند، مدام دور و برش را نگاه می کند و در پی این است که دیگری چه کار میکند. در یک کلام مغز ما اجتماعی است. به همین دلیل است که تأثیر میپذیرد و به همین دلیل است که میگویم علم بیولوژی امروز عقبافتاده است. به این علت که همه از روی دست هم نگاه کردیم و آزمایش کردیم و توجه نکردیم که تا چه اندازه کنشهای مغز و بدن ما وابسته به شرایط و بافت اجتماعی کار میکند. البته فشار ایدئولوژیک از بیرون هم هست؛ چون اگر کسی از رسم و رسوم رایج پذیرفتهشده بیرون بزند، برای کارش بودجهای نمیتواند پیدا کند. در نتیجه همه یکجور کار میکنند. در نتیجه در جامعه علمی یکجور تفکر قالبی به وجود میآید. همه یکجور خاص کار میکنند و نتیجه آن این است که علم و آگاهی عقب میافتد. در قرن بیستویکم هستیم و در الفبای آگاهی گیر کردهایم. چرا؟ برای اینکه فشار اجتماعی اجازه اینکه از قالب خود درآییم را نمیدهد. سالها به این فکر کردیم که کیفیات ذهنی چیزی بیرون از وجود ماست، در نتیجه فلسفه متافیزیکی برای آن ایجاد کردیم. علم اگر بخواهد شیفت پارادایمی پیدا کند، باید بتواند norm [هنجار یا روش رایج] را زیر پا بگذارد. علمی که هنجار را زیرپا نگذارد، علم پیشرو نیست. دلیل آنکه مقالههای تکراری (با صرفنظر از مقالات تقلبی) مینویسیم نیز همین است. نتیجه آن میشود که از دل institution [بنگاه]های بزرگ علمی با بودجههای عظیم، چیز مهمی درنمیآید که معضل مهمی است. من امیدوارم با تحولاتی که دارد صورت میگیرد، آگاهی از فردیت و مطالعه فردی دربیاید. برای مطالعه آگاهی به دیگری نیاز است؛ بدون دیگری فاعلیت و عاملیت ما معنی ندارد. ما بهتازگی نورونهای آینهای را کشف کردهایم که به ما نشان میدهد اگر میمونی کاری میکند، بهعنوان مثال آب مینوشد، میمون دیگری که در مقابل آن ایستاده، همین حرکت در ذهنش پیدا میشود؛ انگار که خودش این کار را میکند و از این راه میفهمد که خوردن آب چه معنایی میدهد. اگر اینطور نگاه کنید، شما هیچوقت نمیتوانید کیفیات ذهنی کیفی را از بخش عینی و کمّی آن جدا کنید. کیفیات ذهنی و کمیت عینی همراه و دارای رابطه دیالکتیکیاند؛ یعنی همزمان اتفاق میافتند؛ یعنی آگاهی در عین حال دو وجه بیرونی و درونی پیدا میکند، بدون اینکه از هم جدا باشد. چرا باید جدا باشد؟ یکی است. آنقدر تقسیمبندی میکنیم که در تقسیمبندیها میمانیم. بعد میبینیم که تقسیمبندیها ناقص است و دوباره برمیگردیم از نو تقسیمبندی میکنیم! شاید اگر به پایه بیولوژیک آگاهی نگاه کنیم این همه تقسیمبندی لازم نباشد. در انتهای سخنرانی چند پرسش مطرح شد. یکی از مخاطبان گفت مطابق با آنچه مطرح شد، از نظر شما وقتی حیوان احساس تشنگی میکند این تشنگی نوعی کیفیت ذهنی محسوب میشود؛ درصورتیکه این فرایند میتواند کاملا مکانیکی باشد. ما قادر به ساخت ماشینی هستیم که زمانی که آب مورد نیاز آن کمتر از حد مشخصی شود، هشدار دهد. دکتر نجلرحیم در پاسخ گفت فرض کنیم اصلا ماشینی در آینده بسازیم که بتواند به کیفیتهای ذهنی مانند تشنگی و حتی پیچیدهتر از آن هم برسد، در آن صورت هم نمیتوانید از آنچه در درون ماشین به صورت کیفی اتفاق میافتد، اطلاعات اولشخص داشته باشید؛ یعنی احساس درونی آن دستگاه را هیچوقت نمیتوانید به عنوان سومشخص مشاهده کنید. ممکن است روزی بتوانیم ماشینی بسازیم كه احساسهایی شبیه انسان یا الگویی از احساسات انسان را داشته باشد، اما وقتی به آن مرحله برسیم نخواهیم توانست آن ماشین را در درونیاتش آنطور که هست، بشناسیم و همیشه تجربه ذهنی نزد تجربهگر [ماشین] نهان میماند. سؤال دیگر درباره همدلی بود. آیا میتوان گفت من حس دیگری را میفهمم و این ربطی به من ندارد؛ مستقل از اینکه لازم باشد بدانم درون من چه میگذرد، فقط میخواهم بفهمم درون او چیست؟ دکتر نجلرحيم در پاسخ به این پرسش اضافه کرد: زمانی که سعی دارید بفهمید درون طرف مقابل چه میگذرد، مقایسه شما «خودتان» است. من او را با درون خود مقایسه میکنم. چنانچه درون خود را نداشته باشیم نمیتوانیم دیگری را با خود مقایسه کنیم، بنابراین فرد با فهمیدن دیگری، خود [Self] را بهتر میفهمد؛ به این معنی که با شناخت دیگری به شناخت خویشتنِ خود دست مییابیم. تقویت شناخت حاصل این رابطه رفت و برگشتی است. در واقع «خود» ما که مراحل آگاهی در حول آن شکل میگیرد، در برهمکنش با دیگران ساخته میشود و اساس همدلی دارد. در نتیجه آن مداری که بین فرد و دیگری به وجود میآید، باعث فهم بیشتر شخص از خودش و دیگری میشود. این تجربه را با ماشین چطور میتوان ساخت؟ مگر آنکه ماشین نیز همین تجربه را با ما داشته باشد. فرضا چیزی مثل انسان بسازیم که بتواند پاسخهای همدلانه را با موجودات دیگر ایجاد کرده و سپس بر اساس آن، تجربه و هیجانات خود را تنظیم کند و به آگاهی برسد. بحث بعدی به میزان اهمیت تعلیم و تربیت در آموزشوپرورش اشاره داشت. به اعتقاد دکتر نجلرحيم، تربیت از درون خانه و حتی قبل از زایمان کودک شروع میشود. نکته مهمی که اغلب در نظر گرفته نمیشود این است از زمانی که کودک هنوز به دنیا نیامده و دوران نوزادی و شیرخوارگی کودک و اهمیت آن در تعلیم و تربیت غافل هستیم. در روزهای نخستین زندگی، ما چه به کودکمان میدهیم، این مهم است. اینها سؤالاتی است که باید در آینده بسیار به آن فکر کرد. یادگیریهای اولیه اهمیت شایانی دارند. به این دلیل که تعاملات اولیه بدن با محیط در حال بهوجودآوردن ارتباطات اولیه نورونهای مغزیاند؛ بنابراین ارتباطات بسیار مهمیاند. به همین علت تجربیات اولیه زندگی و تروماهای ناشی از آن تا آخر عمر گریبانگیر فرد خواهد بود.از اینرو آموزش را باید از قبل از تولد آغاز کرد. لازمه آن آموزشدیدن خود والدین است. چیزی که اکنون بر آن تأکید میشود آن است که خود والدین باید «مربی تربیت» باشند. مغز کودکان در سنین بحرانی (سن کودکستان، مدرسه و بلوغ) انعطافپذیری بسیار بالایی داشته و این پتانسیل را دارد تا به سمتوسوی هر آموزشی که به او داده میشود، برود؛ بنابراین آموزش بسیار اهمیت دارد و باید از همان ابتدای زندگی آغاز شود. در پایان یکی از شرکتکنندگان درباره تفاوت جامعه میمونها و انسانها سؤالی مطرح کرد: «یکی از ویژگیهایی که گونه انسان را گونه غالب ساخته قابلیت تفکر انتزاعی است. آیا میمونها نیز میتوانند به موضوعات انتزاعی نظیر اسطورهها فکر کنند؟» دکتر نجلرحيم پاسخ داد: درجاتی از تجرید در جانورانی عالی نظیر برخی گونههای میمونها دیده شده است. بسیاری از جانورانی که به اشتباه تصور میکنیم زندگی فردی دارند، مانند فیلها نیز در واقع زندگی اجتماعی داشته و حس اجتماعی دارند. پرندگان، ماهیها، حتی آمیبها و مورچگان که داستان منحصربهفرد خودشان را دارند نیز زندگی اجتماعی دارند. پس به هیچ عنوان نباید تصور کرد فقط انسان موجودی اجتماعی است. آنچه باعث شده در انسان سطح انتزاع بالا رود، زبان است. انسان به کمک زبان توانسته جهان انتزاعی را گسترش دهد. پینوشت: 1- کیفیات ذهنی یا تجربه حقیقی چیزها (به انگلیسی: qualia) به ویژگیهای کیفی یا احساسی وضعیت ذهن اشاره میکند؛ تجربه مستقیم رنگها، درد، بو و خشم مثالهایی از کیفیات ذهنی هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.