|

اخلاق جماعت‌گرا

السدیر مک‌اینتایر (زاده ۱۲ ژانویه ۱۹۲۹، گلاسکو، اسکاتلند) از متفكران برجسته جماعت‌گرا است. ایده اصلی جماعت‌گرایان تكيه بر اخلاق عملی و نظری در جهان معاصر است. جماعت‌گرایان به عنوان جدي‌ترين منتقدان ليبراليسم در فلسفه سياسي معاصر بر اصالت و ارزش جامعه در برابر فرد تأکید زيادي دارند. جماعت‌گرایان بر این باورند که نظریه‌های لیبرالی ارزش زیادی برای فرد قائل‌ است و نسبت به جایگاه «جماعت» و «اجتماع» در تحقق استعدادهای افراد بی‌توجه است. آنها با اشاره به تناقض ساختاری لیبرالیسم نشان مي‌دهند لیبرال‌ها در عین اینکه هر فردی را تشویق می‌کنند تا درون ساختاری سیاسی حق و خیر خود را تعریف و دنبال کند، اما از نقش مهمی که ساختار سیاسی در تعریف حق و خیر دارد می‌گذرند. همچنین اگر لیبرال‌ها نقش دولت را به‌گونه‌ای تعریف می‌کنند که تقویت‌کننده آزادی مردم باشد، در نظر جماعت‌گرایان، نقش اصلی دولت تضمین سلامت و رفاه زندگی جماعتی است که امکان شکوفایی همگان و به‌دست‌آمدن همه خیرهای انسانی را فراهم می‌آورد.
اخيرا كتاب «جماعت‌گرایی، فضیلت‌محوری و سیاست» در شناخت فلسفه سياسي مك‌اينتاير به قلم مختار نوري و با مقدمه فرهنگ رجايي منتشر شده است. موضوع اصلي اين كتاب نقدهای جماعت‌گرایانه مک‌اینتایر نسبت به ابعاد اخلاقی و سیاسی مدرنیته است. مک‌اینتایر بحران دنیای مدرن را بحران اخلاقی مي‌داند. بر اساس تحلیل او اخلاق در جهان امروز در وضعیت نابسامانی قرار دارد و دلیل عمده آن سیطره لیبرالیسم فردگرایانه است. راهی که مک‌اینتایر پيشنهاد می‌کند بازگشت به سنت ارسطویی است. او اين تفكر را در كتاب «در پي فضيلت» (١٩٨١) آغاز كرده بود كه از آثار اصلي جماعت‌گرايان است و تاكنون بیش از ۱۷۰ بار در جهان‌ انگلیسی‌زبان تجدید چاپ شده است. مك‌اينتاير «در پي فضيلت» را با دعوت خوانندگان به تصور یک دنیای خیالی آغاز می‌کند و هشدار می‌دهد تا آثار مخربی مانند آلودگی‌های زیست‌محیطی، فجایع ناشی از کاربرد علم ‌ژنتیک، آلودگی و مضرات نیروگاه‌های هسته‌ای و غیره را که فردگرایی، علم‌گرایی، تکنولوژی و سرمایه‌داری مدرن در دنیای معاصر بر جای گذارده‌اند را در نظر بگیريم. در كتاب اخير نيز مک‌اینتایر اين مبحث را مطرح مي‌كند که نظام‌های سیاسی دنیای مدرن دچار یک بحران اخلاقی شده‌اند که او آن را «بحران اخلاقی عاطفه‌گرایی» می‌نامد. از نگاه این متفکر، انحطاط اخلاقی با رويگرداني از ارسطو در یک سیر قهقرایی از عصر روشنگری آغاز شده و تاکنون ادامه دارد. مک‌اینتایر با تصویر نظام اخلاقی و فکری دنیای مدرن به‌منزله یک کل، به سراسر آن نقدهای ویرانگری وارد می‌سازد. او معضل اصلی دولت سرمایه‌داری مدرن را وضعیتی می‌داند که بنابر اصطلاحات ارسطویی «حرص ‌و طمع» نامیده می‌شود. میل به داشتن هرچه بیشتر کالا و ابزار پایه اصلی اقتصاد مصرفی و سرمایه‌داری معاصر است و دولت مدرن در خدمت نیروهای مسلط در چنین اقتصادی عمل مي‌كند. راه‌حل مك‌اينتاير برای رهایی از بحران اخلاقی دنیای مدرن که ریشه‌های آن را در فردگرایی افراطی لیبرال و اخلاق سودمندگرا جست‌وجو می‌کند، بازگشت به فضائل موجود در فلسفه اخلاقی و فضیلت‌محور ارسطویی است. تأكيد او بر اهمیت نیروهای اجتماعی، جماعت و پیوندهای اجتماعی است که در ایدئولوژی‌های فردگرایانه لیبرالی غایب است. اگر لیبرال‌ها مهم‌ترین ارزش‌های سیاسی را آزادی می‌دانند، جماعت‌گرایان بر ارزش‌های دیگر با اهمیت بیشتری تأکید دارند. جماعت‌گرایان مشکل لیبرال‌ها را در اتکای ظاهری آنها به عقل می‌دانند، در اینکه برداشت آنها از عقل جدا از سنت‌های اجتماعی است و در خلأ عمل می‌کند و به همین دلیل در عمل هیچ ارتباطی با دلمشغولی‌ها، فرضیات، اهداف، آرزوها و نظام‌های عقیدتی واقعی در اجتماع ندارد. جماعت‌گرایان تأکید دارند از طریق گفتاری که برگرفته از فرهنگ جماعت است می‌توان راهی به سوی هماهنگی اجتماعی یافت. از نظر مك‌اينتاير نظام سرمایه‌داری ساختار و ماهیت جوامع مختلف و زندگی شهروندان را در روند تحقق‌بخشیدن به یک زندگی فضیلت‌مندانه با آسیب‌هایی جدی مواجه کرده است. از این‌رو، در آثارش تلاش می‌کند ضمن شناخت وضع نابسامان موجود، راهکاری برای حل و فصل مسائل و معضلات ناشی از مدرنیته معرفی کند. انسان معاصر باید از فردگرایی ‌افراطی و زیاده‌طلبانه در جوامع سرمایه‌داری‌ مدرن به سوی ساختارهای همبستگی جمعی، خواه قدیمی، خواه جدید، حرکت كند و پروژه او پیگیری رهایی‌بخشی انسان معاصر از چنین وضعیت نابسامانی است. اگرچه این اندیشمند جماعت‌گرا با نقدهای نیچه به مدرنیته و با آسیب‌شناسی اخلاق او از تجدد همدلی دارد، اما در نهایت راه‌حل او ناظر بر بازگشت به اخلاق فضیلت‌محور است. اخلاقی که بیش از هر جا در یونان باستان و بیش از هر متفکر دیگری توسط ارسطو نظریه‌پردازی شده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.