|

در جست‌و‌جوي معنا

آیا ما واقعا اراده آزاد داریم؟ چرا باید اخلاقی باشیم؟ بین ذهن و مغز چه ربط و نسبتی وجود دارد؟ آیا زندگی پس از مرگ وجود دارد؟ چه احساسی باید نسبت به مرگ داشته باشیم؟ در جهانی که میلیاردها سال نوری امتداد یافته است، آیا می‌توانیم کاری انجام دهیم که واقعا اهمیت داشته باشد؟ آیا اصلا اهمیتی دارد که زندگی ما در مقیاس کیهانی بی‌اهمیت است؟ علل نابرابری در جوامع کدامند؟ آیا می‌توان این نابرابری را از بین برد؟ كتاب «اینها همه یعنی چه؟» درآمدي است بسيار كوتاه بر فلسفه و تلاش مي‌كند به اين پرسش‌ها در سنت تحليلي پاسخ دهد. نويسنده كتاب، تامس نیگل فیلسوف سرشناس یوگسلاویایی‌تبار آمریکایی و استاد فلسفه و حقوق دانشگاه نیویورک است. شهرت او بیشتر به خاطر نقد تبیین‌های تقلیل‌گرایانه از ذهن و دستاوردهایش در زمینه اخلاق وظیفه‌گرا است. نیگل در میان فیلسوفان تحلیلی قرن بیستم از صاحب‌نظران حوزه‌های مابعدالطبیعه، معرفت‌شناسی، فلسفه ذهن، و فلسفه اخلاق محسوب می‌شود.
در كتاب «اینها همه یعنی چه؟» مسائل فلسفي‌اي بررسي مي‌شود كه هر كدام از آنها را مي‌توان به تنهايي بدون ارجاع به تاريخ تفكر فهم كرد. هدف نيگل از نوشتن اين كتاب مختصر آموزش فلسفه‌ورزي است و در مقدمه كتاب تفاوت فلسفه را با علم و رياضيات و تاريخ توضيح مي‌دهد. از نظر او دغدغه اصلي فلسفه زيرسؤال‌بردن و فهميدن انديشه‌هاي بسيار شايع و رايجي است كه همه ما هر روز آنها را بدون تأمل به كار مي‌بريم. تاريخ‌دان در مورد رويدادهايي تحقيق مي‌كند كه در زماني در گذشته رخ داده‌اند اما سؤال فيلسوف در مورد خود زمان است و اولين سؤالي كه به ذهن او خطور مي‌كند اين است كه «زمان چيست؟». فلسفه برخلاف علم بر آزمايش يا مشاهده تكيه ندارد بلكه تنها بر تفكر متكي است. فلسفه برخلاف رياضيات داراي روش‌هاي صوري اثبات نيست. فلسفه كارش را از طريق سؤال‌پرسيدن، اقامه‌دليل‌كردن، محك‌زدن آرا و عقايد و پرسش از طرز واقعي كاربرد مفاهيم پيش مي‌برد.
از آنجا كه به عقيده نيگل بهترين شيوه آموختن فلسفه تأمل در باب مسائل خاص است لذا او چيز زيادي در باب ماهيت عام فلسفه در اين كتاب نمي‌گويد و بعد از ارائه يك مقدمه مختصر به بررسي 9 مسئله فلسفي مشخص مي‌پردازد. اولين مسئله معرفت به جهان وراي ذهن است. شكاكيت و شناخت ذهني و عيني در اين فصل به بحث گذاشته مي‌شود. معرفت به اذهان ديگران موضوع فصل دوم است و اين موضوع بحث مي‌شود كه ما از آنچه در ذهن كسي ديگر مي‌گذرد چقدر شناخت داريم يا مي‌توانيم شناخت پيدا كنيم. ربط و نسبت بين ذهن و مغز موضوع فصل بعدي است و به اين پرسش‌ها پرداخته مي‌شود كه آيا ذهن ما به رغم اينكه مرتبط با مغزمان است چيزي وراي آن است، يا ذهن ما همان مغز ما است؟ آيا افكار، احساسات، ادراكات، حس‌ها و آرزوهاي ما اموري‌اند كه علاوه بر همه فرايندهاي فيزيكي در مغزمان رخ مي‌دهند يا آن امور خودشان بخشي از آن فرايندهاي فيزيكي هستند؟
فصل بعد درباره معناي واژه‌ها است و اينكه چگونه زبان ممكن مي‌شود. در اين فصل دراين‌باره بحث مي‌شود كه يك واژه، يك صدا يا مجموعه‌اي از نشانه‌ها بر روي كاغذ چگونه مي‌توانند معنايي داشته باشند؟ فصل ششم درباره اين موضوع است كه آيا ما داراي اراده آزاد هستيم. نيگل در اين فصل درباره متعين‌انگاري بحث مي‌كند. طبق اين نظر مجموع كل تجارب، اميال و معرفت يك شخص و ساختمان وراثتي‌اش، اوضاع و احوال اجتماعي و ماهيت انتخابي كه شخص با آن مواجه است، به علاوه عواملي كه ممكن است از آنها اطلاعي نداشته باشيم، همه اينها تركيب مي‌شوند تا در آن اوضاع و احوال عمل خاصي را اجتناب‌ناپذير سازند.
موضوع فصل هفتم مباني اخلاق است و درباره داوري امور درست و نادرست و چگونگي اخلاقي‌زيستن توضيح مي‌دهد. فصل هشتم درباره يكي از ديرينه‌ترين مفاهيم فلسفي يعني عدالت و اينكه كدام نابرابري‌ها ناعادلانه‌اند، بحث مي‌كند. فصل بعد درباره ماهيت مرگ است. نويسنده در اين فصل درباره احساسي كه در ذهن انسان‌ها نسبت به مرگ خودشان وجود دارد بحث مي‌كند و دو مفهوم خير سلبي و شر سلبي را در نسبت با مرگ مطرح مي‌كند. فصل آخر درباره معناي زندگي است. نويسنده در اين بخش درباره انواع شيوه‌هايي كه در آن زندگي مي‌تواند معناي بزرگ‌تري داشته باشد از جمله توسل به معناي ديني يا عضويت در يك جنبش سياسي و اجتماعي بحث مي‌كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.