در نسبت زندگی با تفکر
گروه اندیشه: تعداد شرحهایی که از فلسفه کیرکگور به فارسی منتشر شده کم نیست، از کتابهایی مجزا در این باره تا بخشهایی از تاریخ فلسفههای کاپلستون، راتلج و... که به کیرکگور اختصاص دارد. از جمله شرحهای جامع درباره فلسفه کیرکگور در فارسی از مجموعه «راهنمای سرگشتگان» است. این مجموعه مقدمهای دقیق، واضح و سرراست برای آشنایی با متفکران، نویسندگان و موضوعات فلسفی است. این کتابها به شرح مضمونها و ایدههای اصلی یک متفکر میپردازند. نویسنده کتاب «کیرکگور» این مجموعه کلر کارلایل، مدرس فلسفه در دانشگاه لیورپول است. کتاب حاضر را نشر علمی و فرهنگی با ترجمه محمدهادی حاجیبیگلو به فارسی منتشر کرده است. معمولا رسم بر این است که مخاطب کتابهای مقدماتی فلسفه مخاطبان مبتدی باشند. کتاب حاضر نیز در همین راستا شرحی جامع از فلسفه کیرکگور ارائه میدهد. اما این کتاب هم به کار خوانندگانی میآید که قصد دارند برای اولین بار سراغ آثار کیرکگور بروند، و هم به کار مخاطبان فلسفیتر که میتوانند بسیاری از موضوعات مناقشهانگیز درباره کیرکگور را در آن بیابند. در کل، این کتاب مقدمهای است بر تفکر کیرکگور، هرچند کارلایل قصد ندارد با
سادهسازی فلسفه کیرکگور ظرایف و دقایق آن را نادیده بگیرد، بلکه بر وجوه دشوار و ابهامآمیز تفکر او تأکید میکند.
کارلایل نشان میدهد چگونه دغدغههای فلسفی، دینی، اجتماعی و شخصی کیرکگور در کل آثارش در هم آمیختهاند. او در کتاب حاضر به چند موضوع مهم در تفکر کیرکگور میپردازد: اول، رابطه میان زندگی و آرای کیرکگور که بهخصوص در مورد او اهمیت زیادی دارد. دوم، آن دسته از مسائل ادبی و فلسفی که ناشی از شکلهای برقراری ارتباط مستقیم و غیرمستقیم است. سوم، اهمیت نقد کیرکگور بر هگل. چهارم، ایدههای او درباره سوبژکتیویته و حقیقت. سپس شرح جامع از دو کتاب «ترس و لرز» و «پارههای فلسفی» و کتاب با طرح برخی تأملات درباب اندیشه کیرکگور به طور کلی، و بحثی در مورد تأثیرش بر فیلسوفان بعدی پایان مییابد. برای نویسنده جالب است که ببیند وقتی ایدههای کیرکگور از زمینه مسیحیشان جدا شوند چه بر سرشان میآید. او تحلیل و فلسفه کیرکگور را سرآغاز یک سنت فکری میداند، سنتی که بعدها در قرن بیستم تأثیری عمیق بر فیلسوفانی چون هایدگر، سارتر و ویتگنشتاین گذاشت.
نویسنده کیرکگور را یکی از مستعدترین، خلاقترین و الهامبخشترین فیلسوفان فلسفه غرب میداند. او معتقد است آثار کیرکگور خوانندگان را ترغیب و دعوت میکند نه فقط درباره وجود بشر بلکه درباره زندگی خود بشر هم متفاوت فکر کنند. به گفته نویسنده، کیرکگور به این تلاش فیلسوفان همعصرش معترض بود که میکوشیدند ژرفا و پیچيدگی وجود بشر را به مجموعهای از مفاهیم انتزاعی برگردانند و با کنار هم نهادن آنها یک نظام عقلانی بسازند. کیرکگور بر این باور بود که فلسفه نباید خود را مصروف نظریههای انتزاعی کند، بلکه باید به پرسشهایي بپردازد که هر فرد با آنها مواجه است، پرسشهایی از این دست: آزادیام را چگونه باید به کار ببرم؟ چه پاسخی به رنج بدهم؟ چگونه میتوانم نسبت به خودم و در برابر شخصی دیگر صادق باشم؟ چگونه یک زندگی معنادار و ارزشمند داشته باشم؟ کارلایل نشان میدهد او برخلاف اسلاف خویش تأکید دارد مهمترین وجه هر انسانی نه عقل که شور است. او هدف نوشتههای کیرکگور را آشفتهکردن خوانندگان میداند، «شکافافکندن در روکش عافیتطلبانه و راحتطلبانه دینداری آنان و نشاندادن اینکه مسیحیشدن تکلیفی است دشوار، طاقتفرسا و بیپایان».
او کیرکگور را نویسندهای دینی معرفی میکند و دغدغه اصلی او را حقیقت مسیحیت میداند. او نشان میدهد که چنین چیزی برای کیرکگور به معنای مستحکمساختن حقیقت آموزههای مسیحی نیست، بلکه کشف نحوه مسیحیشدن است، مسیحی حقیقی.
کتاب در هفت فصل تنظیم شده است. نویسنده در فصل اول پس از شرح کوتاهی از زندگی کیرکگور به دنبال یافتن نسبت این زندگی با تفکر اوست. از آنجا که کیرکگور چندان شباهتی به اغلب فیلسوفان ندارد، یکی از اهداف او در نوشتن درافتادن با آرمان سنتی فلسفه است، آرمانی که فلسفه را امری غیرشخصی و عینی معرفی میکند. کیرکگور میکوشد در آثارش سرگذشت خود، شخصیت، عواطف و دغدغههایش را منعکس کند. او عینیت را فریبآمیز و ناتوان از دریافت بنیادینترین وجه هستی بشر میداند، چون فرد پیش از آنکه فیلسوف شود یا حتی شروع به تفکر کند موجودی برخوردار از هستی انسانی است که زندگی میکند، نفس میکشد و به مرگ نزدیکتر میشود. همین تلاش برای فاصلهگیری از عینیت فلسفه اروپایی قرن نوزدهم در سبک نوشتار او نیز بازتاب مییابد.
چالشهای خوانندگان تازهکار کیرکگور
کارلایل بهخوبی نشان میدهد که خوانندگان تازهکار آثار کیرکگور با چه چالشهایی روبهرو هستند. اولا، معروفترین و مهمترین آثار فلسفی کیرکگور شباهتی به سایر آثار فلسفی ندارند. آثار کیرکگور فرمهای ادبی مختلفی دارند، ازجمله داستان و خاطرات روزانه داستانپردازیشده، و محتوای فلسفیشان اغلب در پردهای از لایههای طنز جای گرفته است. در واقع، در برخی آثار او مشخص نیست که با روایتی ادبی روبهروییم یا متنی فلسفی. سبک نوشتههای او موضوع فصل دوم کتاب است. به گفته کارلایل، همه فیلسوفان سبک نوشتار خاص خود را دارند که فهمشان کم و بیش دشوار است، ولی معمولا اهمیت سبک در مقایسه با محتوا، ایدهها و استدلالهای یک متن فلسفی فرعی و ثانوی قلمداد میشود. در کیرکگور درست با معکوس این تصور طرفیم. از آنجا که هدف کیرکگور در نوشتههایش انتقال حقیقتی سوبژکتیو است، تمامی فنون ادبی را به کار میگیرد تا بر خواننده تأثیر بگذارد: شخصیتها و موقعیتهای داستانی، تفسیرهایی از متون کتاب مقدس، استعارهها و مهمتر از همه استفاده از اسامی مستعار. گذشته از نثر عادی، برخی آثار او دربردارنده نامهها، خاطرات، و کلمات قصارند. یک سبک واحد اغلب
چند نویسنده متفاوت با منظرهای متضاد نسبت به یکدیگر دارد و معلوم نیست کدام را باید پذیرفت و کدام را رد کرد. نویسنده نشان میدهد که در این میان از همه مهمتر استفاده کیرکگور از نامهای مستعار است. هدف از این نامها پنهانکردن هویت نویسنده واقعی نیست، چون خیلی زود همه دریافتند نویسنده «یا این یا آن» و آثار بعدی او کیست. کارلایل با استفاده از نوشتههای کیرکگور نشان میدهد ضرورت ارتباط غیرمستقیم، از طریق اسم مستعار، ناشی از حقیقتی سوبژکتیو، و نه عینی، است که نویسنده قصد دارد با مخاطب در میان بگذارد. تمایز میان ارتباط مستقیم و غیرمستقیم با تمایز میان دانش عینی و سوبژکتیو پیوند دارد. کارلایل نتیجه میگیرد که دلیل استفاده از اسامی مستعار به خود متنها باز میگردد، یعنی به مقصود ارتباطیشان. کیرکگور نه فقط از یک اسم بلکه از چند اسم برای نوشتن کتابهایش استفاده میکند و اینها هر کدام شخصیت و پسزمینه متمایزی دارند. بنابراین نه صرفا اسم مستعار بلکه شخصیتهایی ادبیاند. نکته مهمتر اینکه مقصود فنون ارتباطی عجیب و غیرمستقیم کیرکگور برانداختن روش فلسفی است، روشی که احتمالا نمونه اعلای آن را میتوان در خصم نظری
کیرکگور جست: هگل.
چالش دیگر نیز این است که باوجود انتقادهای کیرکگور به فلسفه، آثارش سرشار از ارجاع به سنت فلسفی هستند، به خصوص فلسفه یونان باستان که عموما مورد تأیید اوست، و همچنین هگل. از اینرو، فصل سوم به نقد کیرکگور به هگل اختصاص دارد. نویسنده این احتمال را مطرح میکند که کیرکگور چندان آثار هگل را نخوانده بود و بیشتر به درسگفتارهای استادانش در دانشگاه کپنهاگ متکی بود. همچنین اشاره میکند که کیرکگور به این گرایش داشت که فلسفه هگلی را با اندیشه انتزاعی و با دانشگاه بهطورکلی یک کاسه کند. او دانشگاه را پرمدعا، سطحی و از لحاظ معنوی خرفتکننده میدانست. کارلایل نتیجه میگیرد که باید هگلی را که هدف حملههای کیرکگور است از هگلی که فلسفهای ژرف، اصیل و بسیار معنویپروراند جدا کرد. به همین دلیل است که کیرکگور از یکسو خود را وامدار هگل میداند و از سوی دیگر مدام درصدد براندازی و بیاعتبارکردن تفکر هگلی است. بدون درک موضع دوپهلوی کیرکگور نسبت به هگل نمیتوان کلیت تفکر او را درک کرد. نویسنده در این فصل خلاصهای مختصر از برخی ایدههای اصلی هگل عرضه میکند و سپس به بررسی ارتباط پیچیده کیرکگور با فلسفه هگلی میپردازد. او نشان
میدهد که نخستین کتاب کیرکگور، «یا این یا آن»، نمونهای است از تفسیر غیرمتعارف او از هگل. او با بحثی مختصر درباب این کتاب آشکار میکند که فلسفه کیرکگور چگونه در واکنش به جدالهای دانمارکی درباب ایدههای هگلی پرورده شده است.
نویسنده در فصول بعدی سراغ برخی از مضامین اصلی در آثار کیرکگور میرود، همچون سوبژکتیویته و حقیقت، مسئله گناه، ایمان، و پارادوکس مسیحیت. در فصل چهارم به توضیح یکی از مهمترین مضامین اندیشه کیرکگور، یعنی مفهوم سوبژکتیویته یا انفسیت، میپردازد. او در این فصل نحوه گذر از یک نوع سوبژکتیویته به نوع دیگر را بررسی میکند و به این پرسش میپردازد که آیا تأکید کیرکگور بر سوبژکتیویته باعث میشود نگاهش به وجود بشری بیش از حد فردگرایانه شود یا خیر. در نظر نویسنده تفسیر کیرکگور از سوبژکتیویته متضمن مفهوم مسیحی گناه است و به همین دلیل در فصل پنجم بر این وجه بیشتر الهیاتی او متمرکز است و از این طریق به چالش دیگر مخاطبان تازهکار آثار کیرکگور میپردازد: کیرکگور متأله نبود، ولی فلسفهاش پیوندی درونی با مفاهیم الهیاتی داشت که شاید برای خوانندگان مدرن چندان آشنا نباشد. در نظر کیرکگور مسحیت نهتنها دشوار که پارادوکسیکال است و در نوشتههایش بسیار بر این نکته تأکید دارد و به جای اینکه به خوانندگانش کمک کند که «ایمان را واضحتر بفهمند، استدلال میکند که ایمان حقیقی را حقیقتا نمیتوان فهمید». کارلایل نشان میدهد کیرکگور در مقام
یک مسیحی گناه را یک ویژگی اساسی و فراگیر وضع بشر میداند. این فصل با توضیح معنای گناه بهطورکلی آغاز میشود و میکوشد راههایی را پیش روی خوانندگان مسیحی بگذارد که بتوانند این ایده را که ما همه گناهکاریم درک کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.