نگاه
آیا روسیه به آفریقا بازمیگردد؟
علیرضا وزین: مسکو در طول جنگ سرد، با راهاندازی حکومتهای سوسیالیستی-کمونیستی در منطقه آفریقا یا حمایت از دولتهای با گرایشات متمایل به خویش، درصدد گسترش هژمونی خود و مقابله با نفوذ ابرقدرت غرب و استعمار کهن در آفریقا بود. اغلب دولتهای آفریقایی تنها حامی خویش در برابر نفوذ استعمار غربی را در همکاری با شوروی (سابق) میپنداشتند.
پایان جنگ سرد کاملا آشکار كرد اهمیت سیاسی و امنیتی قاره آفریقا، در نظر دولتها و سازمانهای همکاری اقتصادی و توسعه تا حدود زیادی کاهش یافته است. پس از فروپاشی شوروی (سابق) در سال 1991 میلادی، آفریقا از اولویت مسکو به کنار نهاده شد و اردوگاه سوسیالیستی تضعیف و تعداد 9 سفارتخانه و نمایندگی تجاری تعطیل شد. به دنبال حذف شوروی (سابق) از روی نقشه جهان، خلأ استراتژیک برجایمانده از این وضعیت، بهسرعت از سوی قدرتهای غربی و چین پر شد.
پس از واقعه 11 سپتامبر 2001، نقش بالقوه قاره آفریقا بار دیگر در چارچوب امنیت جهانی ارزیابی شد و آمریکا و بسیاری از کشورهای غربی بر همکاریهای خویش در زمینه مختلف با آفریقا افزودند یا از شکلگیری امنیت نوین آفریقا در قالب ایجاد بلوک منطقهای حمایت کردند.
در این راستا روسیه نیز در پی انعقاد موافقتنامههای امنیتی و نظامی با آنگولا،
بورکینا فاسو، کامرون، گینه استوایی، غنا، مالی، نیجریه، سودان جنوبی و سودان برآمد که فروش تسلیحات از جمله هلیکوپترهای حمل و نقل و جنگی، هواپیماهای جنگی و سیستمهای موشک زمین به هوا را نیز دربر میگرفت و از جمله با ماداگاسکار در زمینه تحویل «سلاح سبک» در فوریه 2018 قراردادی منعقد کرد.
در سال 1961 میلادی، 17 کشور آفریقایی با اتحاد جماهیر شوروی (سابق) توافقنامههای همکاری فرهنگی امضا کردهاند که بتواند امکان ایجاد مراکز فرهنگی در این قاره را فراهم کند. ترویج و ارتقای زبان و ادبیات روسی، همکاری بین موزهها و تحصیل در رشتههای دانشگاهی، عناصر اصلی دیپلماسی فرهنگی روسیه در آفریقا هستند. طبق آمار دانشگاه RUDN (دانشگاه روسی «دوستی ملتها») 400 هزار آفریقایی از دهه 1970 در دانشگاهها تحصیل کردهاند که نشان از حضور ایده کرملین برای نفوذ در آفریقاست.
«انستیتوی مطالعات آفریقایی» وابسته به آکادمی علوم روسیه از سال 2014 در حال انتشار دهها نشریه تحلیلی، پژوهشی و اطلاعرسانی با مضامینی درباره آفریقاست و مرتب مسکو را برای حضور در آفریقا تشویق و ترغیب میکند تا جلوی جاهطلبیهای پکن را بگیرد.
ابزار رسانهای
روسیه برای بخشی از رقابت در آفریقا از ابزار رسانه نيز بهره میجوید. روسیه چندین کانال ارتباطی را مستقر کرده و در تلاش است نسخههای فرانسوی و انگلیسی دو رسانه اصلی بینالمللی خود RT يعني راشاتودي و اسپوتنيك را تبلیغ کند.
با توجه به تغییر در معادلات بینالمللی در دوران معاصر، تأثیر دولتهای ضعیف آفریقایی در عرصه بینالملل روبه افزایش نهاد. روسیه نیز بهخوبی آگاه است منابع مورد نیاز کشورش در سالهای آتی در قاره آفریقا قرار دارد. همچنین بنگاههای کوچک و متوسط روسی برای صادرات به مناطق عاری از تحریم نیاز جدی دارند و فقط بازار داخلی کافی نیست. اقتصاد ضعیف قاره آفریقا سبب میشود مسکو بیشازپیش به آفریقا، این مخزن عظیم منابع طبیعی، توجه کند و نیز به دنبال ایجاد تنوع در منابع واردات محصولات کشاورزی و مواد غذایی است تا از فشارهای تحریم آمریکا و کشورهای غربی بکاهد و از این منظر، اولویت ارتباط و انعقاد قراردادهای جدید با آفریقا مانند احداث نیروگاه هستهای (مصر)، گاز (الجزایر) و پروژههای مهم زیرساختهای انرژی و اخذ امتیاز کاوش و بهرهبرداری از طلا و الماس در آنگولا و جمهوری آفریقای مرکزی و... اهمیت مییابد.
فعالیتهای فرهنگی در آفریقا، عادیسازی حضور روسیه را دنبال میکنند. از طریق شعبات اصلی مراکز فرهنگی روسیه در آفریقا، خدمات تقریبا رایگان متعددی برای جذب جوانان و بورسهای تحصیلی کامل و نیمهکامل متعددی هر سال برای تحصیل در روسیه ارائه میشود.تفسیر مجدد رویدادهای مهم تاریخی روسیه و منافع آن، علت بازگشت روسیه به منطقه آفریقا است. سیاست روسیه در آفریقا آمیخته با تحقیقات دانشگاهی، اقتصاد، دیپلماسی، دفاع و امنیت است و مسكو میخواهد با وجود موقعیت خود به عنوان یک کشور قدرتمند در حال ظهور، توانایی خود را در حمایت از توسعه کشورهای آفریقایی نشان دهد. در 21 ژوئن سال 2007 رئیسجمهور پوتین، الگویی با عنوان «بنیاد جهان روسی»
(Russkiy Mir Foundation) تأسیس و فرهنگ و قدرت روسی را فراتر از مرزهای کنونی ترسیم كرد که ترویج درک و صلح در جهان با پشتیبانی، تقویت و ترغیب زبان، میراث و فرهنگ روسی را برعهده دارد. استراتژی مسکو، تضعیف حضور غرب در آفریقا و تقویت و تثبیت ارتباط با دولتهای همسو در این قاره است و از طرف دیگر، عملکرد چین در آفریقا به احتمال زیاد روی رویکرد جدید روسیه در اینباره تأثیر گذاشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.