زدودن جنسيت از ضمير؛ فرمايشي يا تكاملي؟
هاله ميرميري*
جهان غرب را میتوان از خلال متونش شناخت؛ به ميانجي ادبياتي که توليد کرده و ميکند. عقلاش قسمي عقل کلاممحور است و در اکثر مواقع متقن، دقيق و معطوف به هدف. نميشود از مسئلهاي حرف زد، پاراگرافي نوشت، عبارتي ذکر کرد، بدون آنکه منبع يا مرجعي را نياورد. در این جهان نميتوان در خلأ حرف زد. ضمير که ميآيد در جملهاي، حتما بايد ارجاعي داشته باشد به نکته پيش از خودش؛ وگرنه يک جاي کار ميلنگد و رواني و يکدستبودن از دست ميرود. آن وقت ايراد ميگيرند و هزار پرسش پيشرويت ميماند که چرا اين ادعا را کردهاي؟ از چه رو به طرح آن پرسش پرداختي و...؛ درست مقابل سنت شفاهي که با قسم سخنوري احساسي گره ميخورد. در آن غالبا ميشود همه چيز گفت و کسي يقهات را نميگيرد که اين عبارت از کجا آمد با روحيه عقلگراي غربي جور از آب درنميآيد. نبايد صدبار از اين سو و آن سوي آن بزني تا مطلب درست، دقيق و گويا شود. قصد از آوردن اين سطور، ساختن يک دوتايي ديگر که غرب را در برابر شرق و منطق را در برابر احساس بگذارد، نيست؛ بلکه تنها بيان يک تجربه زيسته است. مهم است که يکباره بشنوي فرهنگ لغت جامع و دست اول «مريام وبستر» دارد تغييراتي در ضميرهاي جنسيتزده خود ايجاد ميکند و منبعد ضمير دوقطبي ديگري وجود نخواهد داشت؛ عطف اين خبر «لغت نامه Merriam Webster که از قديميترين فرهنگهاي لغات آمريکا است، به شکل رسمي they را بهعنوان ضمير مفرد اعلام کرده است». خبر به صورت گويا و شفاف ميگويد بسياري از افرادي که جنسيت خود را نه زن و نه مرد ميدانند، از ضمير They استفاده ميکنند و معتبرترين لغتنامه آمريکا اين مسئله را به رسميت شناخته است. پيش از اين، در بسياري از بحثهاي مرتبط با جنسيت و زبانشناسي شنيده بودم که مبحث ضمير مفرد و ارتباط آن با جنسيت زنانه و مردانه در زبانهاي لاتين، کاملا دلبخواهانه و از سر توافق بر يک امر اتفاقي بوده است. اينکه در زبان آلماني کار خانگي حرف تعريف مذکر ميگيرد يا دختربچه در جرگه تقسيمبندي جنسيت خنثي است، مصداقي بود بر اين امر. همواره ظن داشتم بر دلبخواهانهبودن اين انتخاب. زبان را نميشود بدون تاريخ و بسترش، بدون آنکه رخدادهاي گفتماني درونش را در نظر بگيريم، بررسي کرد. از اين رو، به عقيده من زبان و جنسيت ارتباطي تنگاتنگي با يکديگر دارند. فعل بايد تابع فاعلش باشد و با اين تبعيت، رخدادهاي تاريخي ديگر را نيز به رسميت بشناسد. ضمير که بهجاي اسم ميآيد نيز تفاوت چنداني با اين مسئله ندارد؛ بهجاي اسم مينشيند و کنشهاي آن را نمايندگي ميکند. هرچند فاصله ميان گزارههايي که در زبان به صورت شفاهي توليد ميشوند و گزارههايي که به صورت کتبي و در قالب يک متن به زبان اضافه ميشوند، قابل پيشبيني نيست؛ اما اضافهکردن ضمير They براي اشاره به کساني که جنسيت هنجاري مشخصي ندارند، خبر از اين واقعيت ميدهد که انتخابهاي زباني امري کاملا تصادفي و مبتني بر امور دلبخواهانه چنان که سوسور ميانديشيد، نيستند. پيوندي واقعي وجود دارد ميان آنچه در فضاي نمادين صورت ميگيرد و آنچه به زبان نوشتار بدل خواهد شد. مثال زنده اين ادعا را ميتوان ميان ساکنان اوليه کانادا که خود از سرخپوستان اين منطقه بودند، ديد. طبق ادعاي اين افراد، در فرهنگ شفاهي اين ساکنان هرگز ضميري واضح براي اشاره به شخص مؤنث و مذکر وجود نداشته است و افراد به صورت جمع they خطاب ميشدهاند. از اين رو، هرچند شنيدن خبر فوق از سوي افرادي که اذهانشان به ساختن دوتايي عادت دارد، غيرمنتظره به نظر ميآيد، براي افرادي ديگر در آن سوي دنيا، تازگي زيادي نخواهد داشت. با تغيير ضمير مفرد زن و مرد به ضمير جمع، آنها براي کساني که جنسيتي متفاوت با آنچه در جامعه هنجاري به نظر ميآيد، به کار میرود؛ اما بايد منتظر پيامدهاي بعدي اين ماجرا بود. بايد نشست و ديد آيا ضمير تازه ادبيات جديدي را نيز خلق ميکند يا به صورت فرماليستي و شکلوارهاش تنها يک ادعا را راهبري خواهد کرد. عطف همان منطق ارجاع غربي، حالا بايد منتظر بود و ديد که آيا ويژگيهاي جنسيتزدوده براي افراد فوق به فرهنگ لغات اضافه خواهد شد و حرکتي از متن تاريخ به دل زبان صورت خواهد پذيرفت يا نه. در غير اين صورت تغيير هر بخشي از زبان و اضافهکردن آن به فرهنگ لغت، تنها امري سفارشي و بيروني خواهد بود. *دانشجوي کارشناسي ارشد مطالعات جنسيت دانشگاه ساسکاچوان کانادا
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.