جنگلهای هیرکانی و دایههایی مهربانتر از مادر
عبدالحسین طوطیایی- پژوهشگر کشاورزی
شبکه دو سیما در برنامه طبیعت 360، اخیرا مصاحبهای با حضور دو نفر از صاحبنظران حوزه جنگل از نهادهای پژوهشی و دستگاههاي اجرائی برگزار كرد که در نوع خود درخور تقدیر بود. مجری محترم به نظر میرسید خود از علاقهمندان و آگاهان این عرصه بود که بر کیفیت و نتیجهگیری سازنده این گفتوگو افزود. پس از تخریب حدود 50 درصد از سطوح جنگلهای بینظیر هیرکانی در شش دهه گذشته، سرانجام طرح تنفس جنگل و در نتیجه توقف فعالیت شرکتهای بهرهبردار چوب (هرچند بسیار دیرهنگام) به اجرا درآمد. همانطور که پیشبینی میشد، اجرای این طرح حیاتی با مقاومت واحدهای اقتصادی و بعضا عوامل رانتی که تنفس و رونق خود را در خفگی این جنگلها میدیدند، روبهرو شد. آنها با ترفندهایی از قبیل هشدار بیکارشدن جمعی از نیروی کار آنان، آغاز به فضاسازی كردند اما پس از ناامیدی، این شرکتها که برای حفاظت از عرصههای جنگلی اکنون پیمانکار شدهاند، وجود درختان شکسته در جنگل و ادعای افزایش احتمال آتشسوزی را به دستاویزی برای نفیر دیگربار اره موتوری در این جنگلها تبدیل کردهاند. در این گفتوگو کارشناس حوزه پژوهش با ارائه دلايلی شفاف و درخور تحسین، بیاساسبودن این ادعاها را تبیین كرد و آن را فقط بهانهای برای بهرهبرداری غیرقانونی از جنگل برشمرد. جنگلهای هیرکانی با تنوعی از درختان پهنبرگ و بیش از سههزارو 200 گونه گیاهی در طول ۸۵۰ کیلومتر جنوب ساحل خزر از منطقه هیرکان کشور جمهوری آذربایجان تا شرق استان گلستان کشیده شده است و با حدود 40 میلیون سال قدمت تا ارتفاع دوهزارو 800 متر گسترده دارد. در عصر یخبندان این جنگلها کوچکتر شدند، اما دوباره گسترش یافتند. این جنگلها پیشتر به عنوان یکی از 200 زیستبوم طبیعی در فهرست صندوق جهانی حیات وحش ثبت شده بودند. تاکنون ۵۸ گونه پرنده و ۵۸ گونه پستاندار ازجمله یوزپلنگ معروف ایران در این اکوسیستم شناسایی شدهاند. ثبت این جنگلها در زمره آثار جهانی یونسکو از سال ۲۰۰۱ مطرح شد و در 2019 به تصویب این سازمان رسید. درحالحاضر سطح بهجامانده از این جنگلها در کشورمان اندکی بیش از دو میلیون هکتار گزارش شده است. اگر سطوح جنگل و مراتع را عمدهترین بخش اکوسیستم زنده کشور بدانیم، نقش مدیریتی کارآمد و البته قدرتمند برای منابع طبیعی در جهت حراست از بستر حیات بیش از پیش قابل درک خواهد شد. به نظر میرسد درحالحاضر بخش قابلتوجهی از نیروی سازمان حفظ محیط زیست به جای حفظ زیستگاهها و بستر حیات آنها به حفظ وحوش جانوری صرف میشود.
از این رو نقش کلیدی مدیریت منابع طبیعی که به جای صاحبان حیات بر حفظ بستر حیات متمرکز است، در پایداري محیط زیست آشکار میشود. اما آیا این مدیریت در حال حاضر از ابزار، اختیارات و قوانین کامل برای انجام وظیفه حاکمیتی خود برخوردار است؟ متأسفانه این عرصه هماکنون با چالشهای محدودکننده پرشماری مواجه بوده و در چنین شرایطی، دغدغههای ملی مدیریت در کلافی سردرگم چهبسا عقیم میماند. در رویارویی و گرفتاری با این چالشهاست که نمیتوان ارزیابی درستی از کارآمدی مدیریت منابع طبیعی داشت. درگیرشدن بیش از حد لازم وزارت متبوع به امر امنیت غذایی و ضرورت مستمر افزایش تولید، جایگاه انکارناپذیر منابع طبیعی در توسعه پایدار را عملا به حاشیه برده و هرازگاهي در تعارض با سیاست تولیدمحوری قرار داده است. برنامه و طرحهای موسوم به اشتغالزایی دستگاههای اجرائی چهبسا در مواردی با راهبرد پایداری منابع طبیعی مغایرت پیدا میکند. در هر دورهای از مجلس نیز چه بسیار شاهد آن بودهایم که بعضی از نمایندگان و... با اعمال نفوذ در تصرفات غیرقانونی یا دورزدن قوانین، از توان مدیریت این حوزه کاستهاند. از جمله مصادیق این چالشها، موضوع مورد بحث در همین مصاحبه است. شرکتهای بهرهبرداری که اکنون قرار است براي حفاظت از جنگل پیمان ببندند، به بهانه خارجكردن درختان فرسوده، در جستوجوی پنجرهای برای برگشت و برداشت سودجویانه از این عرصههای حیات هستند. تلاشی که متأسفانه در سایه حمایت عوامل منطقهای و از جمله بعضی نمایندگان به فشاری مضاعف بر مدیریت منابع طبیعی تبدیل میشود. آیا زمان آن فرا نرسیده است که با حمایت یکپارچه مردمی از صیانت منابع طبیعی، شرایطی فراهم شود که مثلهکردن جنگلها به مثابه اندام تنفسی کشور را «اشتغالزایی» یا «بهرهبرداری» ننامیم؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.