زبان و نظريه نوروني
«از مولكول تا استعاره: نظريه نوروني زبان»، عنوان كتابي است از جروم فلدمن که مدتي پيش با ترجمه جهانشاه ميرزابيگي در نشر آگاه منتشر شد. بخشهاي مختلف اين كتاب، مطالبي است كه نويسنده در سالهاي مختلف به دانشجويان دوره كارشناسي در دانشگاه كاليفرنيا تدريس كرده است. جروم فلدمن هدف اين كتاب را يكپارچهسازي بينشهاي رايج در بسياري رشتهها در يك نظريه نوروني منسجم زباني دانسته است. درحاليكه بسياري از تواناييهاي عام انساني سالهاست كه بهعنوان نظامهاي نوروني بررسي شدهاند، به زبان كمتر از اين منظر توجه شده است. نويسنده در بخشي از پيشگفتار كتابش درباره اين موضوع نوشته: «مگر نه اينكه زبان يكي از كاركردهاي آشكار مغزهاي ماست- چه چيز ديگري ممكن است باشد؟ يقينا ديگر تواناييهاي انسان، مثل كنترل حركت، شنيدن و مخصوصا ديدن براي دهههاست كه بهعنوان نظامهاي نوروني مورد مطالعه قرار گرفتهاند؛ اما زبان هنوز غالبا يك نظام نمادي انتزاعي در نظر گرفته ميشود كه هيچ ارتباطي با مغز و تجربه انسان ندارد. از مطالعات صوري زبان دانشِ پايدار فراواني كسب شده است؛ اما عجيب است كه هنوز مفهوم زبان ناجسماني صحنه را ترك نكرده است. اين تا حدي مصنوع تاريخي است؛ اما همچنين ناشي از اين حقيقت است كه ديگر جانوران كه در تواناييهاي حركتي و ديداري با ما شريكاند، مهارتهاي زباني ما را ندارند. بيشتر پيشرفتهاي حاصل در نظريههاي ديداري و كنترل حركتي نوروني حاصل آزمايشهاي تهاجمي بر روي حيوانات است كه خوشبختانه درباره انسان مجاز نبودهاند. تا اين اواخر مطلب زيادي درباره چگونگي پردازش زبان توسط مغز دانسته نشده بود». نويسنده در ادامه اشاره ميكند كه درحالحاضر جزئياتي درباره چگونگي پردازش واژهها و جملهها در مغز انسان وجود ندارد و هيچ روشي نيز تاكنون براي اين كار شناخته نشده است. اغلب دانشمندان بر اين باورند كه براي فرمولبندي صريح نظريههايي كه زبان را به محاسبه نوروني مربوط ميسازند، خيلي زود است؛ اگرچه علوم شناختي درباره عملكرد مغز در توليد زبان و انديشه گامهاي بزرگي برداشته است. جروم فلدمن كتابش را در 9 بخش نوشته و هر بخش شامل چند فصل است. عناوين بخشهاي كتاب به ترتيب عبارتاند از: «پردازش اطلاعات جسماني»، «مغز چگونه محاسبه ميكند»، «چگونه ذهن محاسبه ميكند»، «يادگيري واژههاي عيني»، «يادگيري واژههاي كنشها»، «واژههاي انتزاعي و استعاري»، «فهم داستانها»، «تركيب صورت و معني» و «زبان جسماني». طراحي كتاب به گونهاي است كه بايد به ترتيب خوانده شود؛ چراكه هر فصل فهم ايدههاي فصلهاي بعدي را ممكن ميکند. كتاب به جز بخشهاي كلياش، داراي بيستوهفت فصل است. «پردازش اطلاعات» مضمون مركزي كتاب است و آنطور كه فلدمن معتقد است، زبان و انديشه به طور ذاتي مربوط به كسب اطلاعات، كاربرد اطلاعات و انتقال اطلاعات هستند. در فصل اول كتاب، غناي زبان و رابطه آن با تجربه مطرح شده است. سازوكار اصلي در رويكرد نويسنده به مسئله نوروني زبان محاسبه نوروني است. فصلهای دوم و سوم، مقدمهاي عام بر محاسبه نوروني هستند. سه فصل بعدي، كمينه زمينه زيستی را درباره نورونها، مدارهاي نوروني و چگونگي تكوين آنها فراهم میکند. در اين فصول بر ويژگيهايي از مولكولها، سلولها و مدارهاي مغزي تمركز شده كه سرشت انديشه و زبان ما را تعيين ميكنند. فصلهاي هفت و هشت كتاب انديشه را از چشمانداز خارج بررسي ميكنند و مغز/ذهن را يك نظام رفتاري ميبيند. فصل نهم ابزارهاي تكنيكياي معرفي ميكند كه براي مدلسازي اينكه چگونه زبان و انديشه در مغز تحقق مييابند، به كار ميروند. نويسنده درباره رويكردش در اينجا مينويسد: «رويكرد من، كه شامل ساختن مدلهاي محاسباتياي است كه رفتار مدنظر را دقيقا نشان ميدهند، درعينحال كه با يافتههاي ديگر رشتهها سازگار باقي ميمانند، نيازمند سازوكار مناسب است. من اين نظامها را مدلهاي محاسباتي مناسب مينامم، كه به باور من تنها اميد براي برقراري ارتباط علمي بين مغز و رفتار به شمار ميروند. هيچ تضميني وجود ندارد كه يك مدل مناسب درست هم باشد؛ اما هر مدل درستي بايد به مفهومي كه در اينجا مطرح شد، مناسب باشد». فصلهاي ده و يازده به اين موضوع ميپردازند كه بچهها چگونه اولين واژهها را ياد ميگيرند. بخشهاي بعدي كتاب بحث را به واژههاي مربوط به مفاهيم فضايي و متافيزيكي ميكشاند. توجه به ساختار نظامهاي مفهومي و اينكه چگونه از طريق نگاشتهاي استعاري از تجربه مستقيم ما برميخيزند، از موضوعات ديگري است كه مورد توجه قرار گرفته است. دستور زبان، اينكه دستور چگونه ياد گرفته ميشود و پردازش دستوري چگونه عمل ميكند، مبحث ديگر كتاب است: «حقايق پايه درباره يادگيري و كاربرد زبان در كانون پرسش نيستند. هر بچه عادي كه در جامعه زباني زندگي ميكند، بدون آموزش رسمي، مستقل از تبار خود، در زبان يا زبانهاي محلي متبحر خواهد شد. برخي ديگر از جانوران تواناييهاي ارتباطي درخورتوجهي دارند يا ميتوانند كسب كنند؛ اما هيچكدام به قدرت بيان زبان انسان نزديك نميشوند. در چند مورد غمانگيز مشهور كه در آنها بچهها در تمام دوران كودكي از ارتباطات طبيعي انساني محروم بودند، هرگز نتوانستند به فصاحت زبان انسان عادي برسند؛ بنابراين چيز خاصي درباره زبان و انديشه انسان وجود دارد و هم به طبيعت و هم به تربيت... وابسته است. با وجود شواهد غالب، همه اكنون همچنين موافقاند كه بيشتر؛ اما نه يقينا همه بخشهاي مغز در خلال پردازش زبان فعالاند. روشن است كه انواع مختلف پردازش زبان شامل مدارهاي نوروني مختلف است و آسيب به نواحي مختلف مغز منجر به علائم بيماريهای مختلف ميشود و همانگونه كه آنتونيو داماسيو ميگويد، هر كاركرد ذهني پيچيده حاصل تأثيرات عيني بسياري از نواحي مغز در سطوح مختلف نظام مركزي عصبي است، نه كار يك تكناحيه آنگونه كه در جمجمهشناسي تعريف ميشود». كتاب در يكي از فصلهاي پايانياش نشان ميدهد كه چگونه ميتوان روايت فرمولبنديشده دستور نوروني را به صورت علمي به كار برد و براي توليد نظامهاي نرمافزاري مربوط به فهم زبان طبيعي از آنها استفاده كرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.