در وطني كه غريب بود
شرق: «هزار باده هزار باد در هزارههاي شبِ توبرتو» عنوان دفتر شعري است از محمدرضا اصلاني كه بهتازگي در نشر رشديه به چاپ رسيده است. برخلاف بسياري از شاعران امروزي، اصلاني اصولا شاعر كمكاري است و ميان شعرهايي كه از او منتشر شده گاه چند سال فاصله وجود دارد. اصلاني از آن دست شاعراني است كه در طول حيات هنرياش از تعلق داشتن به جريانهاي شعري تن زده و اگرچه شعر او را منسوب به شعر حجم ميدانند اما خود او همواره تأكيد كرده كه ترجيح ميدهد شعرش در قالبي دستهبندي نشود و از اينروست كه او بهرغم نزديكيهايي كه با اين جريان شعري داشته بيانيه آن را امضا نكرده است. واقعيت هم اين است كه شعر اصلاني اگرچه شباهتهايي به شعر شاعران حجمگرا دارد اما نگاهي دقيقتر به كارنامه شعري او نشان ميدهد كه او هرجا كه خواسته از قواعد اين جريان شعري فراتر رفته است و خود را مقيد به رعايت قاعدهها ندانسته است. «هزار باده هزار باد...» حكايتي عجيب دارد. نيروهاي امنيتي در دهه چهل نسخه كامل اين منظومه را با خود ميبرند و بعدها تنها بخشي از دستنوشتههای اين دفتر پيدا ميشود. سير روزگار باعث ميشود تا بعدها اصلاني دوباره قطعاتي را با همان حالوهوا بنويسد. اصلاني شاعري است با جهانبيني مشخص كه رد تفكرش را ميتوان در شعرهايش ديد بااينحال آنچه در شعر اصلاني اهميت زيادي دارد، خيال شعري است. در آغاز «هزار باده هزار باد...» كه به سودابه فضايلي تقديم شده ميخوانيم: «كوثر و طشار/ زمزم و طهور/ هنگام/ به نطق مردانِ خرقه نور پوشيده/ هنگام/ به پاكي آب طشار/ هنگام/ اين منم/ زمزمِ غروبطهور/ خواسته برخاسته از جان مهر گياه/ در جوشش بحت/ هوشتافته/ به نازكي يارانِ خرقه نور پوشيده/ به صلابت عهد الست/ به زير آمده از چهارسوي بيسوي تخت/ و گريسته روان در روان بر يلدا/ هنگام/ به پاكي آب طشار/ اين منم/ از تاريكِ دو هاروت/ به روشناي چهره رسيده جوشنده/ و دل دزديده/ از سينه گشوده به مهارت گزليك/ به دست گرفته در بيسوي چهارسوي مهر/ كه اين منم/ عهد الست/ اين منم/ عشق نخست/ اكنون/ به پچپچهيي پنهان/ اين منم/ با ياران مقرب/ به كوچهيي/ كه برگهاش كاسه نور به دست/ بر در سراي روفته/ به پراكنده دودِ كاوه بر آستان/ سخن آب زده/ هنگام/ كه زمزم و طهور/ در چهار بيسوي مهر/ در كارند رفتن را و ماندن را/ و ياران مقرب/ رقم زدن را/ تمامي برگهاي جهان را/ منم بيبرگ/ در آستانِ چهره خود نشسته/ مشي و/ مشيانه/ با صفير پرِ جبرييل/ به خود آمده/ در وطني كه غريب بود و غريب بودم/ هنگام/ به زمزمه مغانه، چهره گريستم/ پهلو به آتشِ هزارساله سبز/ دريدند پوستم و پوست دريدم/ ديگر آينهام غماز نبودن/ تا بشنودن/ كه چگونه باشد كه زبانِ مرغان گنگ و زبان ديوان آموخته/ و زنگار جام/ چنان بر كف دستم زنگيدن/ كه نشد تا به ديدن/ تاريكي توبرتو/ چنان چون دست بيرون كردماني نزديك بودي به ناديدن/ پس در كرانِ ظلمات دريا دريا/ در آبيِ برق/ در سرانديب/ دو شقه/ و از بنفشِ خون من-جيوه رونده به حيراني آينه/ ميغروب زاده شدن/ خويكرده و افسوسكنان...». «پشتش مثل برگ بود. استخوناش از پشتش بيرون زده بود. دستاش بدشكل و بدقواره، عين يك پرنده سياه. جلوي دروازه شهر ايستاد و دستهاشو از توي سوراخ دروازه گذراند. باد زوزه ميكشيد و سايه او روي دروازه چوبي افتاده بود، و رنگ زردي پيدا كرده بود. دروازه فقط يك سوراخ كوچك داشت، دولا شد و دهانشو جلوي سوراخ دروازه گرفت، پرسيد: شهر آفتاب همينه؟ كسي بهش جواب نداد. با مجمج پرسيد: همينجاس كه هيچكي پير نميشه؟ نميميره؟». اين آغاز داستان كوتاهي است از سودابه فضايلي با نام «شهر» كه در مجموعه داستاني با عنوان «گشتِ گشتن و بازگشتنها» در نشر رشديه به چاپ رسيده است. اين كتاب شامل بيستويك داستان است كه در سال 1346 نوشته شدهاند و حالا بعد از سالها به چاپ رسيدهاند. عناوين داستانهاي اين مجموعه عبارتاند از: شهر، رطيل، آواز براي مورچهها، ديوسانان، عروسي، چينهاي پيراهن گلدارت، شيهه خورشيد، صدا، تحويل، سفيد، گربه، وهم، غش، سايههاي روي آب، سايه، لاكپشتهاي چاه، تن لزج و گندمي، گوي بلور، اسمنويسي، گلهاي آفتابگردان و باد دريايي. در داستان اول كتاب كه بخشي از آن را خوانديم، غريبهاي بدقواره با شمايلي عجيب، پشت دروازههاي شهري ايستاده است و ميخواهد به شهر وارد شود. دروازهاي كه تنها يك سوراخ دارد و هيچ کسي از پشت سوراخ آن ديده نميشود. تازهوارد، از سوراخ دروازه صدا ميزند تا شايد كسي صدايش را بشنود و در را به رويش باز كند. صداهايي از پشت دروازه پاسخ ميدهند و ميپرسند كه چه كسي وارد شهر آنها شده و تازهوارد ميگويد: «گرما ميخوام. من از راه دور اومدم از سرما اومدم، از وسط درختاي خشكيده و علفاي سرمازده... منو به شهرتون راه بدين، من براي ديدن آفتاب اومدم. هر كاري بخواين براتون ميكنم، فقط منو به شهرتون راه بدين». صداهاي پشت دروازه كنجكاو ميشوند و ميخواهند بدانند اين غريبه كيست و از كجا ميآيد و زبان آنها را از كجا ياد گرفته است. تازهوارد ميگويد: «منم اولش مثل شماها بودم اما شهر ما شب شد، سياه و سرد. همهجا يخ بست، بعد ترسيديم... از ترس هممون بيرون زديم، خيليا وسط راه مردن، نميدونم بقيه چي شدن، نميدونم از چي شروع شد». تازهوارد گريه ميكند و ميخواهد كه به شعر آفتاب راهش دهند. آنها كه پشت دروازه هستند نميدانند چه بايد بكنند اما بالاخره دروازه را باز ميكنند و تازهوارد را به داخل ميكشند. تازهواردي كه به هزار اميد خود را به پشت دروازههاي شهر كشانده بود اما در همينجا هم سرنوشتي سياهتر در انتظارش بوده است. بعد از سؤال و جوابهاي زياد، در آخر يكي ميگويد كه تازهوارد آمده تا شهرشان را سياه كند و بعد يكي از ميان جمع جلو ميپرد و خنجري به پهلوي او وارد ميكند. سودابه فضايلي، نويسنده و نمايشنامهنويس و محققي است كه آثار مختلفي تاكنون منتشر كرده است و «صداع» و «غولواره در مهمانخانه درخت بنفش» ازجمله آثار او هستند كه مدتي پيش منتشر شدند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.