مهاجرت؛ فقدان اقامتگزیدن
رسول نورمحمدزاده : «قلمرو تئاتر قلمروی است که در آن گذشته و آینده، نه دیگر و نه هنوز در آنی واحد در کنار یکدیگر قرار میگیرند».(جورج لوکاچ) 1. ژولیا کریستوا در کتاب «ملتهایی بدون ملیگرایی»، ذیل جستاری با عنوان «ملت فردا چگونه ملتی است؟» چنین تقریر میکند: «اخیرا همه به رگوریشه و تبارشان اشاره میکنند- متوجه شدهاید درست میگویم؟ برخی با افتخار از ریشه فرانسوی، روسی، سلتی، اسلوانیایی، مسلمان، کاتولیک، یهودی یا آمریکایی خود دم میزنند- چراکه نه؟ برخی دیگر هم به پسزمینه یهودی، مسلمان، کاتولیک، بالتیک، روس، صرب، اسلواک یا آمریکاییشان عقب رانده شده و بهخاطر آن ملامت میشوند و چرا نباید بشوند؟ البته ممکن است بنا بر موقعیت سیاسی و فرازوفرودهای جدال هویتیای که انسانها تا ابد به آن دامن میزنند، وضعیت اول به دومی یا برعکس بدل شود؛ جدالی که ازاینپس نقابهای ایدئولوژیک خود را از دست داده و تنها به پشتوانه سپر ریشهها ادامه مییابد. بحران ارزشها و فروپاشی افراد به نقطهای رسیده که دیگر نمیدانیم چه هستیم و برای حفظ نشانی از شخصیت زیر سترگترین مخرج مشترک پناه میگیریم: ریشههای ملی. حدیث نفس هملت امروز ازاینقرار است، و بهندرت کسی پیدا میشود که برای جبران نابسامانی شخصی به پناهگاهی نخستین متوسل نشود». کریستوا در موضع فیلسوف به واکاوی مفهوم بیگانگی و دیگربودگی میپردازد. همچنین رابطه سوژه با زبان را واکاوی میکند. او با کمک رویکرد روانکاوانه دستگاه مفهومی فروید به بیگانگی میپردازد. در نمایش «روز خوبیست برای مردن»، با دو سوژه مواجهیم که با یکدیگر بیگانهاند. آنها فرهنگ و هویت خاص خود را دارند؛ دو بیگانه که در یک خانه مشترک به مرزهای یکدیگر رسیدهاند. این بیگانگی در طول نمایش فرایندی را طی میکند و دارای شدتوضعف است. پرده اول این بیگانگی بیرونی و در تقابل مونا با یلدا خود را نشانهگذاری میکند. در ادامه با میانجیگری زبان، این بیگانگی تکوین پیدا میکند و در جلوههای دیگری خود را نشان میدهد که به زبان کریستوا این بیگانگی و چگونگی آن با زبان و وجود دیگری رخ میدهد. 2. مارتین هایدگر در مقام فیلسوف برای مدرنیته نشانههای از بیماری ازجمله خشونتِ تکنولوژی، بیگانگی، تنهایی، ترسآگاهی و بیخانمانی متصور است. این موارد را از ویژگیها و خصیصههای ذاتی انسان مدرن میداند و بر این نظر است که تودههای عظیم بشر در این عصر بیریشه و بیخانه شدهاند. در این سیاق هایدگر ویژگیهای اقامتگزیدن را اینگونه شرح میدهد: «بودن در آرامش، به آرامش رسیدن، و باقیماندن در آرامش است. اقامتگزیدن، در معنای قرارگرفتن در آرامش، بهمعنای باقیماندن در آرامش در درون سپهر آزادی است که از هرچیز در طبیعت خود آن مراقبت به عمل میآورد. ویژگی بنیادین اقامتگزیدن همین مراقبت بهعملآوردن است. در این معنا فارغ از اقامتگزیدن، ما با فاعل اقامتکننده مواجهیم. اقامتکننده با نحوه بودن متمایز از چیزها و خانه مراقبت به عمل میآورد. در نمایش «امروز روز خوبیست...» خانه (سرپناه) و بازگشت به خانه بهعنوان سمبل و استعارهای است که میتواند بهعنوان نماد هبوط بشر و بیگانگی انسان مدرن در این جهان باشد. شخصیتهای این نمایش، مونا و یلدا، بهعنوان دو سوژه و دو اقامتکننده در خانه حضور پیدا میکنند. دو اقامتکننده که تشویش و نگرانی را با خود به همراه دارند. اما آنها دو مواجهه متمایز در نحوه بودن در خانه دارند دو گونه متفاوت از مهاجرت و بیخانمانی و دو گونه متفاوت از اقامتگزیدن را تجربه میکنند. نحوه بودن و هستی آنها متفاوت است. 3. در دنیای آکنده از درگیریهای منطقهای و بلایای طبیعی و کمکهای بشردوستانه و تروریسم، مضمون اصلی حداقل 2 اثر اخیر برادران هاشمی مهاجرت است. (تو با کدام باد میروی؟ 1396) نویسنده مهاجرت را در مقام برسازنده فضای روانی در یک فرایند خلاقانه و زیباییشناختی بهواسطه اثر هنری به مخاطب عرضه میکند. این مفهوم آبستن مفاهیم دیگری است که موزاییکوار وضعیت انسان مدرن را شرح میدهند. مفهومی به قدمت جنگها، صلحها و کشورگشاییهاست. موقعیت و وضعیت انسان امروز پیچیده است و مهاجرت این پیچیدگی را مضاعف میکند. در موقعیت رفتن و ماندن، اینجاوآنجا، سپهر جغرافیایی، فرهنگی و هویتی دستخوش تغییر میشود. در این سپهر، روایت رفتوبرگشت، روایت از دست دادن و بهدستآوردن، نزاع و کشمکش ویرانکنندهای بر جای میگذارد. شخصیتهای نمایش امروز روز خوبیست... زنانی هستند که از فضاها و مکانهای گوناگونی عبور کردهاند و اینک با محوریت خانه سامان یافتهاند. آنها با درنگ در خانه دست به درگیری وجودی شخصیت با تمرکز برای خویشتنیابی و کنشگری میزنند. تنش، نگرانی و اضطراب و تشویش برای مونا و یلدا فقط یک تضاد بومی و محلی نیست، یک دیالکتیک درونی و بیرونی است که میتواند دستمایه اثر هنری دیگری با محوریت «کشف دنیای درون و مهاجرت به آن» باشد. از این دیدگاه امید فقط پیشبینی آینده و انتظار خوشبینی نیست، بلکه نیرویی است که ذاتا کنشمند است. همچنانکه «شلی» در پرومته در زنجیر مینویسد: امیدوار باش، تا امید از ویرانه خویش آنچه را که در ذهن دارد، بیافریند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.