گفتوگو با پريزاد سيف درباره كارگرداني و بازي در «آواز قو»
همبازيشدن با سعيد پورصميمي آرزوي بزرگم بود
عسل عباسيان
«آواز قو» از معدود نمايشنامههاي چخوف كبير است كه در ايران كمتر روي صحنه رفته است. اجراهاي بسياري از «سه خواهر»، «دايي وانيا»، «مرغ دريايي»، «ايوانف» و... ديدهايم؛ اما «آواز قو» به دليل خاصبودن فضايي كه دارد، كمتر مرکز توجه قرار گرفته و حالا اين شبها ميتوانيم در سالن ناظرزاده تماشاخانه ايرانشهر، اين نمايشنامه بينظير را با جانبخشي سعيد پورصميمي به نقش ماندگار تاريخ ادبيات نمايشي جهان، واسيلي واسيليچ ببينيم. نمايشي به كارگرداني و بازي پريزاد سيف كه يك كلاس تمامعيار بازيگري هم هست. بيشك همه بازيگرهاي جوان، كارگردانهاي جوان و هر آن كس كه در جستوجوي آيندهاي بر كرانه تئاتر است، بايد هرچه زودتر خودش را به سالن استاد ناظرزاده رسانده و بازي حرفهاي و هزاررنگ سعيد پورصميمي روي صحنه اين نمايش را خيره تماشا كند. با پريزاد سيف درباره كارگرداني اين نمايش و همبازيشدنش با سعيد پورصميمي گفتوگويي داشتهايم كه در ادامه ميخوانيد. ایده رویصحنهآوردن «آواز قو» چطور برایتان شکل گرفت؟ شايد بايد بگويم اين قضيه به حدود بيست و چند سال پيش برميگردد؛ وقتي تازه تئاتر را شروع كرده بودم و به توصيه استادم، حميد سمندريان، موظف بوديم هر هفته لااقل يك نمايشنامه بخوانيم؛ توصيهاي كه تا همين امروز هم آن را ادامه دادهام و خودم را موظف ميدانم تمام نمايشنامههايي را كه به دستم ميرسد، حتما بخوانم. آن زمان من شروع كردم به خواندن مجموعه آثار چخوف و زماني كه به نمايشنامه «آواز قو» رسيدم، از همان زمان اين نمايشنامه روي من تأثير شگفتي گذاشت و هميشه يكي از نمايشنامههايي بود كه در پس ذهنم داشتم و دلم ميخواست روزي آن را كار كنم. چيزي كه اول به آن فكر ميكردم، اين بود كه كاش من يك مرد بودم و ميتوانستم نقش واسيلي واسيليچ را بازي كنم؛ اما از همان زمان باز خودم به اين نتيجه رسيدم كه نميتوانم اين نقش را عوض كنم و انگار چخوف ميدانسته كه حتما اين نقش را بايد يك مرد بازي كند و شخصيتپردازي حول شخصيت يك مرد شكل گرفته است. چند سال پيش انتشارات نيلا به مديريت ژيلا اسماعيليان و دكتر حميد امجد، در دفترهاي نيلا، جلد چهارم، ويژهنامهاي براي چخوف درآوردند و ترجمه ديگري از «آواز قو» ارائه كردند. ترجمه اول كه درخشان هم هست از سروژ استپانيان است كه در 10جلدي مجموعه آثار چخوف منتشر شده. اين ترجمه دوم كار مرتضي كرامتي و محمود بهروزيان بود. از آنجا كه من سابقه همكاري با نشر نيلا را هم داشتم، خواندن آن ترجمه با ويراستاري خيلي خوب و كاربلدانه آقاي حميد امجد، باز توجه من را به اين نمايشنامه جلب كرد. سالها گذشت و من افتخار همكاري با سعيد پورصميمي را داشتم؛ ايشان نمايشنامهاي نوشتند به اسم «آزادي به سرزمين خود بازميگردد» و در سال 1391 آن را نمايشنامهخواني كرديم. قبل از آن نیز چندين نمايشنامهخواني كار كرده بوديم. يك بار وقتي درباره «آواز قو» حرف زديم، گفتند چقدر به اين نمايشنامه و نقش واسيلي واسيليچ علاقه دارند. همين من را ترغيب كرد كه اين نمايش را كار كنم. اولينبار به نمايشنامهخواني اين نمايشنامه فكر كردم. سه جلسه نمايشنامهخواني آن را سال گذشته در پرديس تئاتر شهرزاد داشتيم. در نمايشنامهخواني هم لازم ديدم تغييراتي در متن ايجاد كنم. بعد از نمايشنامهخواني و بازخوردهاي مثبتي كه در پي داشت، تصميم گرفتم نمايش را براي اجراي صحنهاي آماده كنم كه يك سال زمان برد. مدام روي متن كار ميكردم و براي آقاي پورصميمي ميفرستادم و ايشان كه يكي از نمايشنامهنويسان كاربلد هستند و در مقابل بازيگريشان كمتر به اين خصيصهشان پرداخته شده، متنها را وارسي ميكردند و چندين بار بازنويسي شد. ساعتها حرف زديم و گاهي ايشان در اين صحبتها به نتيجه رسيدند و گاهي هم حرف من به كرسي نشست و در نهايت اين متني كه روي صحنه است، آماده شد. تمرينها روزانه و بيوقفه تقريبا چهار ماه طول كشيد. دعوت به بازی از آقای پورصمیمی، آنهم پس از این همه سال دوری از صحنه، چطور اتفاق افتاد؟ اين سؤال بسيار از من پرسيده شده كه چطور آقاي پورصميمي بعد از اين همه سال خواستهاند دوباره بيايند و تئاتر بازي كنند؟ قضيه از اين قرار است كه تئاتر، بازيگري تئاتر، نويسندگي در تئاتر و... همه براي سعيد پورصميمي در اولويت زندگي اوست. هميشه اينطور بوده و اينجور نبوده كه از تئاتر قهر كرده باشد و حالا آشتي كرده باشد. اگر سالهايي سعيد پورصميمي بيشتر به سينما پرداخت شايد به اين دليل است كه نقش دلخواهش به او پيشنهاد داده نشده. گاهي هم متن خوبي پيشنهاد شده اما گروه و كارگردان و... مورد پذيرششان نبوده است. وگرنه بازگشت ايشان به تئاتر، نيازي به راضيكردن نداشت. ايشان از اولين روزهايي كه كار تئاتر را شروع كرده بودند هميشه ميخواستهاند كه روي صحنه باشند. كما اينكه وقتي ما متوجه شديم چه موقع اجرا داريم، سعيد پورصميمي يك سريال هشتماهه و يك فيلم سينمايي را قبول كرده بود كه حتي تست گريم هم رفته بود، اما وقتي اجراي ما قطعي شد آقاي پورصميمي از حضور بر سر هر دوي آن كارها انصراف دادند و گفتند من با تئاتر نميتوانم شوخي كنم و بايد همه تمركزم را روي اجرا بگذارم. چنين نگاهي به تئاتر علاوه بر اينكه بهشدت كمياب و حتي ناياب است، بهشدت قابل احترام و متعهدانه است؛ يعني شخصي براي خودش احترام قائل است. اين رويه را در انتخاب نقشهاي ايشان در سينما و تلويزيون هم ديدهايم. ايشان همواره گزيدهكار بودند و هميشه من شخصا به عنوان مخاطب هرگز كار بد از او نديدهام. چون هميشه براي ايشان مهم، كيفيت كار بوده و نه نفع مادي. البته دليل اين نگاه، بينيازي مادي ايشان نيست. يكبار وقتي به ايشان گفتند شما خيلي به ماديات نيازي نداريد، ايشان جوابي دادند كه هميشه آويزه گوش من است: گفتند همه آدمها نياز مادي دارند اما من در زندگي ياد گرفتهام كه توقعم را پايين بياورم. من توقعم را از ماديات زندگي كم كردم، براي همين قدرت انتخابم براي انتخاب نقشها بالا رفته است و ميتوانم بهراحتي به كاري كه نميپسندم نه بگويم. من وقتي علاقه ايشان را به اين نقش فهميدم و متوجه شدم احتمالا مثل هر بازيگري علاقه داشتند كه از جواني اين نقش را بازي كنند، خيلي ساده به ايشان گفتم شما اين نقش را بازي ميكنيد؟ و ايشان بر اساس لطفي كه به من دارند گفتند بله اگر شما كارگرداني كنيد بازي ميكنم، البته بايد اتفاقاتي در متن بيفتد كه البته خود من هم همين عقيده را داشتم. متن را نهاینکه بهروز کنم -كه متن استادي مثل چخوف، هميشه بهروز است- اما تغييراتي دادم كه بازيگر دوم هم تبديل به شخصيت شود و... . درباره دراماتورژي خودتان و كاري كه روي متن كرديد، توضيح ميدهيد؟ راستش من كمي روي لفظ دراماتورژي حساسم چون در اين سالها دوستان گاهي به اشتباه كارگردان و دراماتورژ را از هم جدا كردند. خوشحالم كه شما در سؤالتان دراماتورژي و تنظيم متن را جدا كرديد. يك كارگردان رويكردي كه به متن دارد، همان دراماتورژي است و دراماتورژ از كارگرداني جدا نيست. اگر در آثاري ميبينيم كه كارگردان يك نفر است و دراماتورژ كسي ديگر، به اين معناست كه كارگردان رويكردش به متن را از نظر ديگري وامدار است. به همين دلیل هم من در بروشور ننوشتم دراماتورژي و كارگرداني، چون دراماتورژي بخشي از كارگرداني است و نه جدا از آن. اگر نمايشنامه «آواز قو» را با ترجمه بيبديل سروژ استپانيان خوانده باشيد، متوجه ميشويد كه اشاره شده كه اين اتودي نمايشي است در نيم ساعت. واقعيت اين است كه چخوف، اين نمايشنامه را چنين ميبيند. اشاره ديگري كه دارد، اسم نمايش را «آواز قو (كالخاس)» گذاشته است. كالخاس يك شخصيت است در افسانههاي تباي كه پيشگوي فراري شهر تروا است. اين پيشگوي فراري را چخوف، وقتي واسيلي واسيليچ را وارد ميكند، در دستور صحنه مينويسد كه اين بازيگر در يك لباس دلقكي در نقش كالخاس، پيشگوي فراري شهر تروا وارد ميشود كه خب من اصلا به كالخاس اشارهاي نكردم و خواستم يك بازيگر را نشان بدهم كه روي صحنه لباس دلقكي پيدا ميكند و آن را بر تن ميكند. اين نمايش اساسا ميتواند نمايشي تكنفره باشد. چون شخصيت سوفلور يا متنرسان، در نمايش «آواز قو» پيرمردي 70 ساله و همسن و سال خود واسيليچ است و كلا چند جمله كوتاه ميگويد. چخوف او را وارد كرده تا بازيگر اصلياش بتواند درونياتش را واگويه كند و نمايش از حالت مونولوگ دربيايد. من ديدم حضور سوفلور خيلي كم است و آن را زني جوان گرفتم كه عاشق تئاتر است، اما شغلش سوفلوري است. جايگاه سوفلور، در چاله سوفلوري است اما من او را به روي صحنه آوردم چون فكر كردم زني است كه عاشق صحنه است، عاشق بازيگري است اما روزگار او را پايينتر نگه داشته، با این حال هميشه به ديده احترام به بازيگران نگاه ميكرده و در اين شب بهخصوص به او اين فرصت داده شده است تا روي صحنه بيايد و همبازي بازيگر اصلي باشد. براي همين من او را به يك زن سوفلور جوان تبديل كردم و اين زن كه مسئلهاش خواندن نمايش است، همه ديالوگها را حفظ است. به اين طريق بهانهاي ايجاد كردم تا او با واسيليچ همبازي شود. از طرف ديگر براي اينكه ساختار نمايش خراب نشود و اگر قرار است ديالوگي اضافه كنم آمبيانس چخوفي داشته باشد، علاوهبر اينكه قطعاتي از شكسپير اضافه كردم، از ايوانف و داييوانيا و سهخواهر و حتي داستان كوتاه اندوه چخوف، بخشهايي آوردم و سعي كردم با فضاي چخوف جلو بيايم. نگاه فلسفي دو غول نمايشنامهنويسي؛ يعني چخوف و شكسپير كه شايد در نگاه اول، متفاوت از هم ببينيد، در انتها به هم نزديكند و هر دو به يك نتيجه ميرسند. براي اين بدهبستانها بين اين زن و مرد كه انگار بدهبستانهايي بين چخوف و شكسپير هم هست، من موظف شدم يكبار ديگر كل آثار چخوف و آثار نمايشي شكسپير را بخوانم تا بدانم از چه ميتوانم استفاده كنم. آنچه كه روي صحنه ديديد، شايد متن خالص چخوف نباشد، اما نمايشنامه، بيشك نمايشنامه آواز قوست، چون هرچه اضافه كردم، در راستاي جهان همان نمايش است و نه اقتباسي از آن. درواقع به نوعي تنظيم صحنهاي است، ديالوگهايي به نمايش اضافه شده براي اينكه وقتي روي صحنه ميآيد بهتر همان منظور متن و نويسنده را به تماشاگر منتقل كند كه اميدوارم توانسته باشم چنين كنم. من هربار اين نمايش را از اول تا آخر نوشتم، دادم به آقاي پورصميمي، ايشان خواندند و ايرادات را به من گفتند و بازنويسيها صورت گرفت و روي اين متن خيلي كار كرديم، درعينحال به ماهيت و ساختار وفادار مانديم. و سؤال آخر، تجربه کارگردانیکردن سعید پورصمیمی و همبازیشدن با او را چطور توصیف میکنید؟ استاد من حميد سمندريان كه ميتوانم بگويم استاد اول و آخرم در تئاتر و زندگي هستند، هميشه وقتي متني را براي ما تحليل ميكردند يا كاري را بهعنوان اتود سركلاس ميبرديم، مثالهايي ميزدند كه به موضوع مهمتري اشاره داشتند. از روز اولي كه سر كلاسهايشان رفتيم، اولين چيزي كه به ما گفتند، اين بود كه اگر همه شما كه اينجا آمديد، بخواهيد بازيگر بشويد، ميشويد. بخواهيد كارگردان هم بشويد، ميشويد. اگر بخواهيد نويسنده هم بشويد، همينطور. اما اگر بخواهيد تئاتري بشويد، بايد اخلاق حرفهاي پشت صحنه تئاتر را ياد بگيريد. يكي از مواردي كه ميگفتند نظم و ترتيب و تعهد بود. در زمينه بازي هم بين كارهايي كه انجام داده بودند مثل «آندورا»، وقتي قرار بود تحليل كنند، درواقع بازي حميد پورصميمي را تحليل كردند و ما همه با چشمان مشتاق و دهانهايي باز تحليلشان را ميشنيديم و حتي نفسمان بالا نميآمد. وقتي درباره تئاتر قديم صحبت ميكردند، اسطورهسازياي شكل ميگرفت كه بهنظر دستنيافتني ميآمد. من در تجربههاي قبليام هم با سعيد پورصميمي همان حسوحال را تجربه كردم و در اين پروژه هم همان جنس احساسات را تجربه كردم. وقتي با آقاي پورصميمي كار را شروع كردم، همان حرفهاي استاد سمندريان در گوشم زنده شد. نشستن كنار سعيد پورصميمي و حتي حرفزدن با او كلاس درس است. در تمرينات بهشدت اين را حس ميكردم. بارها از او خواهش كردم تا اجازه دهد هر روز از تمرينات فيلم بگيرم و ايشان فروتنانه با درخواست من مخالفت ميكردند. بعدها كه برخي همكارانم سر تمرين آمدند صادقانه گفتند از تمرينات فيلم بگير. اما ايشان باز هم مخالفت كردند. همبازيشدن با او يكي از آرزوهاي زندگيام بود كه تحقق پيدا كرد. وقتي نوجوان بودم، فيلم «پرده آخر» واروژ كريممسيحي اكران شد. در يك روز پاييزي در سينما عصر جديد سه سانس پشتسرهم فيلم را ديدم و وقتي ديروقت شده بود و از در سينما بيرون آمدم، به آسمان نگاه كردم و گفتم خدايا آيا ممكن است من روزي بتوانم با اين بازيگر حتي يك ديالوگ ردوبدل كنم و حالا اين آرزوي بزرگ من بعد از سالها محقق شده. اين را نه از جايگاه يك شيفته او كه از جايگاه همبازياش ميگويم. سعيد پورصميمي از چنان هوش و استعداد و خلاقيتي برخوردار است كه در همه زمينهها به شما كمك ميكند. حتي درباره طراحي صحنه به جزئياتي توجه ميكند كه طراحان قديمي هم به ذهنشان نميرسد. در زمينه گريم و طراحيهاي ديگر هم همينطور. آقاي پورصميمي با همه هوش و استعداد و خلاقيت و تجربه و تكنيكي كه دارند اگر شما را بهعنوان كارگردان قبول كنند و به سواد و مطالعهتان اعتماد كنند خودشان را در اختيار شما ميگذارند. اين خيلي اشتباه است كه درباره ايشان از لفظ بداخلاق استفاده ميكنند. اصلا اينطور نيست. ميزان انعطافي كه از ايشان بهعنوان يك بازيگر ديدم در هيچ بازيگري نديدم. ميزان صبوريشان دربرابر اشتباهاتي كه ما جوانترها در اثر بيتجربگي ميكنيم را از هيچ بازيگر پيشكسوتي نديدم. بههرحال من، هم بازيگري در كنار سعيد پورصميمي برايم بهشدت خوشايند است و هم كارگرداني و از همه مهمتر اين برايم مهم است كه او اينهمه به كارش متعهد است و دلش براي كار ميسوزد كه به چيزهايي كه حتي به بازيگر ربط ندارد فكر ميكند و دربارهاش نظر ميدهد، چراكه او بسيار باهوش است و ميفهمد كه وقتي همه قطعات اين ماشين درست كار كند كيفيت كار خوب خواهد بود. براي همين خيليها فكر ميكنند ايشان در اين نمايش، كار خودش را كرده و فردگراست، درحاليكه اصلا اينطور نيست و ايشان حتي براي تغيير يك كلمه در گفتن يك ديالوگ، از من كارگردان اجازه ميگرفتند و اگر من ميگفتم خير خيلي راحت قبول ميكردند. در همه زمينهها همينطور بوده. انعطافي را كه ايشان به خرج دادند من از ديگران نديدم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.