يك كارشناس صنعت هوانوردي در گفتوگو با «شرق» توان توليد قطعات هواپيما در ايران را بررسي ميكند
حلقهاي مفقوده برای ساخت هواپيمای داخلی
شرق: روز چهارشنبه محمد اسلامي، وزير راه و شهرسازي، در مراسم 70سالگی دانشگاه صنعت هواپیمایی و ورود دانشجویان جدید به این دانشکده، اعلام كرد: ايران هر چند در همه این چهار دهه صنعت هوانوردی مورد سختترین تحریمها قرار گرفت، اما امروز در صنعت پهپاد جزء پنج کشور برتر دنیا است و در بخش ساخت هواپیماهای مافوق صوت بین 10 کشور اصلی دنیا قرار گرفت. او البته تأكيد كرد در بخش ساخت هواپیمای مسافری ناهماهنگیهایی وجود دارد که باعث جاماندگی ما از این صنعت شده است و باید همپای هواپیماهای نظامی حرکت کنیم و بتوانیم جاماندگی خود را از ساخت هواپیماهای مسافری جبران کنیم، اما سؤال است كه ايران تا چه اندازه توان توليد قطعه يا هواپيما را در كشور دارد و آيا تجارب گذشته ايران در ساخت هواپيماي ايران 140، اين امكان را ميدهد كه كماكان نگاهها به ساخت هواپيما در كشور مثبت باشد؟ آرمان بيات، كارشناس حملونقل هوايي و صنعت هوانوردي، در گفتوگو با «شرق»، بر توان ايران در طراحي، ساخت و مونتاژ قطعه تأكيد ميكند، اما حلقه مفقوده را تجارينبودن اين فرايند در ايران ميداند و گره كور را نيز نبود بستر حقوقي و همينطور نبود دستگاههاي تست قطعه در ايران عنوان ميكند. حال پرسش آن است كه سازمان هواپيمايي كشوري در اين مرحله چه اقدامي كرده است و اكنون در چه مرحلهاي از امكان ساخت هواپيما در كشور قرار داريم؟
ايران در صنعت ساخت هواپيما و قطعات آن تا كجا پيش رفته است؟ درباره ساخت قطعات بايد تعريف كلي داشته باشيم و به چارچوب ذهني برسيم كه منظور چيست. وقتي كسي ميگويد قطعه ميسازم، ساخت اين قطعه به غير از اجازه كارخانه سازنده قطعه و به غير از تأييد سازمان هواپيمايي كشوري آن منطقه و بدون تأييد آن كارخانه هواپيماساز، عملا كاري بيهوده است. اگر دانش توليد قطعه هواپيما را داشته باشيم كه داريم، اگر زيرساخت توليد هواپيما را داشته باشيم كه آن هم داريم و اگر بخواهيم از جهت مواد اوليه سخن بگوييم كه تحت شرايطي وابسته هستيم، اما در مجموع از اين موضوع نيز ميتوانيم عبور كنيم؛ بايد مشخص كنيم چه كسي ميخواهد اين قطعه ساختهشده را تأييد كند و به سازنده قطعه، سند بدهد؟ مراحل تأييد قطعه چگونه بايد طي شود؟ مراكزي كه اين قطعه را توليد ميكنند بايد مسير اخذ تأييديه را طي كنند. سازمان هواپيمايي كشوري بايد كارگاه توليدي را تأييد كند و به نسبت قطعاتي كه قرار است آنجا توليد شود، بايد از سازنده اصلي قطعه و هواپيماساز تأييديه بگيرد. اگر سازنده قطعه تأييديه قطعه را بدهد، هواپيماساز نيز آن را تأييد ميكند. اين در شرايطي است كه قطعه توليدشده را بتوانيد تجاري كنيد كه توليد آن فقط به تعداد مشخصي هواپيما محدود نشود و بتوانيد اين قطعه را به ساير هواپيماهايي كه اين قطعه براي آنها توليد ميشود، بفروشيد و فرايند توليد قطعه را توجيهپذير كنيد. مگر اينكه تأييديه ساخت قطعه (PMA) اگر از طرف سازمان هواپيمايي كشوري منطقه (ايران) ارائه شود. به اين ترتيب كه تحت دو مجوز ديگر (POA) اين تأييديه و قبل از ساخت آن قطعه، فرايند طراحي و توليد آن از سوي سازمان هواپيمايي كشوري تأييد شود و دست آخر (PMA) صادر شود، اين قطعه ميتواند توليد شود و روي هواپيما نصب شود. اين فرايندها مهمتر از دانش و زيرساختهاست. سازمان هواپيمايي كشوري بايد مسئوليتها را به مركز طراحي و توليد قطعات تفويض كند. اينجا اين سازمان هواپيمايي است كه بايد پاسخ دهد در زمينه تأييديهها چه كاري كرده است. پس از عبور از مرحله تأييديه مشكلي براي توليد قطعه وجود ندارد؟ پس از اين مرحله بايد فكري به حال تجاريبودن توليد قطعه كنيد. بر فرض اگر يك قطعه هواپيما يك بار توليد شود، يك ميليارد هزينه ميبرد و هر چه بيشتر توليد شود، هزينه ساخت آن كاهش مييابد. بنابراين بايد در نظر داشته باشيم فرايند توليد قطعه، فرايند گراني است و اگر قطعهاي توليد ميشود، زماني ميتوانيم آن را تجاري كرده و هزينه توليد را كاهش دهيم كه به فروش منتهي شود و نميتوان فقط به فكر فروش قطعه به هواپيماهاي داخلي بود، زيرا همه هواپيماهاي داخلي از يك نوع نيستند و علاوه بر آن، در بدنه هر هواپيما، هزاران قطعه وجود دارد. بنابراين بايد به فكر فروش قطعه به تعداد بيشتري هواپيما در منطقه يا جهان باشيم. پس تنها راهي كه ميتوانيم در انتظار تجاريبودن هواپيما باشيم آن است كه تأييديههاي داخلي و جهاني را بگيريم و بتوانيم استانداردهاي بينالمللي را نيز كسب كنيم. علاوه بر آن، بايد در وندورليست هواپيماسازيها نيز قرار بگيريم تا هواپيماسازهاي ديگر نيز اعتماد كرده و بخواهند قطعه از ما بخرند. در اصل براي يك كار نظامي، قطعه توليد نميكنيم، بنابراين مراحل تجاريسازي يك قطعه بسيار مهم است. با توجه به اينكه اكنون در شرايط تحريم قرار داريم، ممكن است اين سخن وزير راه، مبتني بر توانايي ساخت هواپيما از نوع نظامي باشد؟ بله ما توان ساخت قطعه را داريم. اينجا تنها پرسش آن است كه آيا ميتوانيم تأييديههاي قطعه را از سازنده قطعه، هواپيماساز و سازمان هواپيمايي دريافت كنيم؟ آيا اين قطعات داراي صلاحيت استاندارد جهاني هست؟ البته در نظر داشته باشيد يك قطعه توليدي را حتي اگر استاندارد جهاني نداشته باشد، ميتوانيم روي هواپيماي نظامي نصب كنيم. بخش نظامي، اصولا استانداردهاي خاص خود را دارد و تضمين كيفيت بخش نظامي (QA) قطعه را تأييد ميكند كه پس از آن قابليت نصب روي هواپيماي نظامي را خواهد داشت، اما در بخش غيرنظامي و سيويل، نيازمند تأييديههاي سازمان جهاني هوانوردي هستيم. اين سازمان هواپيمايي كشوري است كه در وهله اول بايد مراحل طراحي، وهله دوم، فرايند توليد و در نهايت فرايند تست قطعه را تأييد كند تا يك ايرلاين مجاز باشد قطعه را در هواپيماي خود نصب كند. مرحله تجاريبودن آن را نيز در فرايند مديريتي پس از آن بايد در نظر داشت. در ايران فقط هسا، قطعه توليد ميكند؟ هسا، زيرساخت كامل دارد. قطعه توليد ميكند و مونتاژ هواپيما نيز انجام ميدهد و در طراحي هواپيما نيز دستي دارد، اما آيا آنچه توليد ميكند، تجاري است؟ آيا سازمان هواپيمايي كشوري، مسئوليت خريد قطعه از هسا را ميپذيرد و براي آن تأييديه صادر ميكند؟ سقوط ايران 140 همواره اين سؤال را در ذهن ايجاد ميكند كه آيا ميتوان به توليد هواپيما در ايران اعتماد كرد؟ ايران 140، طراحي ايران نبود، مونتاژ ايران هم نبود. اينكه سقوط آن به نام ايران تمام شود، بيانصافي است. بهمراتب در اين كشور، كارهايي كردهايم كه اگر بخواهيم علني كنيم، تعجب بسياري از كشورها را برميانگيزد. ايران در طراحي و توليد، نقص فكر و دانش و توان ندارد، اما نقص اراده داريم و هرگز به آن سمتي نرفتهايم كه ساخت قطعات را بومي كنيم. در مراحل ابتدايي هيچگاه به سمتي نرفتهايم كه بستر را از بعد قانوني فراهم كنيم. فقط روي طراح قطعه و توليدكننده قطعه فشار آوردهايم. توليد شود، چه كسي آن را تأييد كند؟ آيا ابزار تأييد قطعه را داريم؟ ماشينآلاتي داریم كه امكان تست قطعه را در اختيار ما بگذارد؟ اين موارد حلقه مفقوده توليد هواپيما در داخل كشور است. اگر اين ابزار در داخل كشور بود و بستر آن نيز فراهم بود، قطعا در داخل كشور، اقداماتي انجام میشد. خب راهكار پيشنهادي شما چيست؟ در مرحله اول، عاقلانه است سراغ قطعات مصرفي برويم. چند نوع قطعه داريم. قطعاتي هستند كه به آنها قطعات تعويضي ميگويند و سر زمان مشخصي بايد تعويض شوند. برخي قطعات، تعميري هستند و سر زمان مشخصي در زمانيكه عمر آن تمام شد، بايد آنها را تعمير كنيم تا دوباره به مرحله كار بازگردد. بخش سوم، قطعات مصرفي هستند كه شامل قطعاتي است كه مصرف ميشوند تا زماني كه عمر آنها به اتمام برسد و اگر مصرف نشود، عمر آنها هم تمام نميشود؛ مثل لاستيك، ترمز و.... اگر فعلا روي اين بخش تمركز كنيم، بهمراتب موفقتر خواهيم بود. مهمتر از طراحي و توليد قطعه، آن است كه دانش تعميراتي خود را تقويت كنيم. از تعميرات ميتوانيم به توليد و طراحي خوب برسيم. ابتدا نياز داريم كه اين بخش را تقويت كنيم و بعد وارد توليد شويم. اگر تعميرات را در بخش هواپيمايي و قطعات تقويت كنيم، در بسياري بخشها مانند موتور، ارابه فرود، قطعاتي كه روي بدنه هواپيماست و...، وابستگي ما به خارج از كشور، آرامآرام كم ميشود و وابستگي ارزي در صنعت هوايي از بعد تعميراتي نيز كاهش مييابد. در مرحله بعد اگر در بخش تعميرات، نيازمند قطعهاي بوديم، نسبت به توليد آن قطعه وارد عمل شويم. در چنين شرايطي اگر ادعا كنيم قطعهاي خاص را ميسازيم، نتيجه نميدهد و فقط هزينه توليد آن زياد خواهد بود؛ بنابراين اين گفته آقاي وزير كه هواپيماساز هستيم، درست است، اما آيا اين توليد، تجاري است؟ حتي ساخت پهپاد نيز نظامي بوده است و نتوانستهايم در بخش تجاري اقدامي كنيم. در نظر داشته باشيد كه براي منافع ملي، بايد در بخش نظامي، حتي اگر هزينه ساخت و توليد يك قطعه، گران بود، آن را بسازيم. در اينجا فكر اقتصادي مطرح نيست، زيرا بايد از كيان كشور دفاع كنيم، اما اگر منظور ساخت قطعه و هواپيما در بخش غيرنظامي است، مسلما قيمت تمامشده قطعه بسيار اهميت پيدا ميكند. در اين بخش، چون وارد رابطه با ساير كشورها نشدهايم و در زنجيره تأمين قرار نداريم و نياز داخلي نيز بسيار محدود است، قطعا توليد هر قطعهاي تجاري نيست، مگر آنكه درهاي كشور را باز كرده و وارد مراوده تجاري با ساير كشورها شويم. اگر با يك هواپيماساز وارد همكاري در توليد قطعه شده و تحت استانداردهاي آن هواپيماساز نسبت به توليد قطعه اقدام كنيم، آيا همكاري آن هواپيماساز با ايران محتمل است؟ همه هواپيماسازها، توليد قطعات خود را به شركتهاي تحت قرارداد خود ميسپارند. حال اگر در ايران چنين ارادهاي وجود داشته باشد، با توجه به آنكه توان ساخت قطعه را داريم، قطعا، هواپيماساز از آن استقبال ميكند، زيرا هزينه تمامشده توليد در ايران بهمراتب از كشورهاي ديگر پايينتر است. اين همان كاري است كه يك زماني چين آن را انجام داد. چين اعلام كرد چند هزار فروند هواپيما از ايرباس خريداري ميكند، به شرط آنكه يك شعبه از خط مونتاژ ايرباس را در اختيار چين قرار دهند. چين در پي اين اتفاق، اشتغال گستردهاي در كشور خود ايجاد و درعينحال، دانش طراحي و ساخت هواپيما را در كشور خود بومي كرد. ايران هم ميتواند چنين شرطي برقرار كند. شرطي كه ايران ميتوانست با هواپيماسازهايي كه پس از برجام به ايران آمدند، برقرار کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.