سراسيمگي تئاتر براي خودکشي
کميل رضوي: تئاتر ايران بهسرعت به سمت خصوصيشدن يا خصوصيشدگي در حرکت است. تئاتر ايران و خصوصا تئاتر تهران، بدون ايجاد زيرساختهاي لازم براي توسعه تئاتري که از منبع گيشه تغذيه ميکند با سرعت باورنکردني در حال کوبيدن خود به ديوار است؛ دوران گذاري که در تاريخ تئاتر کشور دوران سياه تئاتر ايران لقب خواهد گرفت؛ دوراني که همه تلاش تئاتر، اعم از کارگردانان و طراحان تا بازيگران و برنامهگذاران صرفا کسب درآمد است. دوراني که «اتاقهاي فکر» تشکيل ميشوند تا به ايدههاي نابتري براي کشاندن تماشاچي به سالنها نائل شوند. در ظاهر هم «موفق» به نظر ميآيند و سند موفقيتشان هم تعداد تماشاچيهايي است که اين نمايشها را ديدهاند يا به عبارت مرسوم «استقبال» کردهاند. عناصري مانند: تفکر، اصالت، پژوهش، جامعه، درد، ريشه و خلاقيت که ستونهاي انکارناشدني تئاتر محسوب ميشوند در فرايند توليد تئاتر ديگر کوچکترين اهميتي ندارند. برعکس رشد فرمها و گونههاي مختلف تجاريسازي با فرمولاسيونهاي مختلف و روزبهروز سخيفتر در دستور کار توليدکنندگان تئاتر قرار گرفته و همهگير شده است، بهطوريکه حتي معدود گروهها و کارگرداناني که هنوز به اين سازوکارها تن نداده بودند نيز آلوده همين فرمولها شدهاند و آثارشان را با چاشنيهايي بيخطر از پژوهش و تفکر يا اصالت کمي بزک ميکنند و در نهايت همان فرمولها و همان دغدغههاي فروش صرف از اجراهایشان باقي ميماند. در ميان اين شلوغي و اين قطار پرسرعت تئاتر تجارتزده تهران که باسرعت به سمت فروپاشي خود در حرکت است، بررسي نمايش «مولن روژ»، به نويسندگي آرش عباسي و کارگرداني حسين پارسايي خالي از لطف نيست، چراکه اتفاقا اين نمايش توسط يکي از کساني ساخته و توليد شده است که در زماني نهچندان دور سکاندار تئاتر کشور بوده و براي حال و آينده تئاتر ايران برنامهريزي کرده است.اهميت موضوع، تجزيهوتحليل سابقه شناخت مدير تئاتر از کارگرداني و همچنين سليقه زيباييشناسي وي از انتخاب متن و مفاهيم است. جداي از اهميت بررسي نمايشهايي با ويژگيهاي نمايش مولن روژ، بررسي جايگاه و نگاه کارگردان آن است که مدتی طولاني در مهمترين بخشهاي تئاتر کشور مسئوليتهاي اثرگذار داشته است. پس در اين نوشتار تلاش ميکنم از جنبههاي مختلف نمايش استقبالشده «مولن روژ» را بررسي كنم؛ شايان ذکر است که اين بررسي تلاشي خواهد بود براي سنجش اثر با خودش و قواعدي که با مخاطب ميگذارد و در نهايت مطالعه اينکه اين اجرا با تماشاگرش چه ميکند. يکم. متن آرش عباسي، نويسنده شناختهشدهاي است. جوايزي را در زمينه نمايشنامهنويسي دريافت کرده و جزء جواناني است که در دهه 80 بهعنوان يک استعداد مطرح ميشود. وي سمتهاي کوتاهمدت مديريت فرهنگي هم داشته است. مقيم کشور ايتاليا و مدير گروه نمايشي موج است. ويژگيهاي عمده نمايشنامههايش مبتنيبر معضلات اجتماعي است که با چاشني اغراق در شخصيتپردازي و بهرهمندي از ادبيات عامه و لحن کوچه و بازار تلاش ميکند برشي از يک وضعيت موجود در جامعه را به چالش بکشد و آن را بهانهاي قرار دهد براي نقد وضعيت زمانه. نمايشنامههايي مانند آنا کارنينا، نويسنده مرده است، يک سبد فحش براي شمسيخانم، آفتاب از ميدان طلوع ميکند، ورود آقايان ممنوع و... از وي روي صحنه رفتهاند. در نمايش مولن روژ، نمايشنامهنويس از ابتدا با انتخاب لهجه براي دو شخصيت؛ يکي اهل قم و ديگري اهل کاشان که شغلشان در ابتدا دزد معرفي ميشود و سپس ميفهميم براي پولدرآوردن هر کاري لازم باشد ميکنند، به ما اعلام ميکند که با اجراي کمدي طرف هستيم. اين اجراي کمدي اما تلاش نميکند که قصهاي با فرازونشيب برايمان تعريف کند و با ظرافتهايی که اين فرازها و نشيبها برايمان به وجود ميآورند در ما لبخندي يا قهقههاي ايجاد کند. نمايشنامهنويس در متن صرفا دو نفر انسان دونمايه را نشان ميدهد که در مکاني مثل سلماني، کافه، کابارهاي قديمي و ازکارافتاده به شکلي «سگي» روز و شب ميگذرانند که اين مکان محلي است متعلق به فردي که از آنجا صرفا براي ارتباط خاصش با افراد مختلف استفاده ميکند. نمايشنامه ساختماني ندارد که بر پايه آن بتوان ساختارش را تحليل و نقد کرد. صرفا دو نفر وارد ميشوند و حرف ميزنند و به دليل ورود صاحبخانه براي ارتباط با دختري يا زني هر شب به بيرون ميروند، زمان ميگذرد و نور ميرود و ميآيد. در چنين ساختار بدوي در نمايشي که مدعي ميشود کمدي است، همه انتظارات از يک نمايشنامهنويس حرفهاي وارد شخصيتپردازي و ديالوگ و خلق موقعيتهاي ظريف و هوشمندانهاي ميشود که ما را بخنداند و به فکر وادارد. ما منتظر ايدهاي ناب، شخصيتپردازيهاي خلاق و ايجاد وارونگي کمديواري هستيم از شرايط دو دزد، اما هرچقدر نمايشنامه پيش ميرود، ما تلاش نويسنده را براي استفاده از شوخيهاي دمدستي جنسي و رکيکگويي برای خنداندن صرف بيشتر نمايان ميبينيم تا نگاه نويسندهاي که تلاش ميکند با نکتهسنجي هوش ما را قلقلک دهد. بالاخره ما نمايشنامهاي را مينويسيم که با زبان شوخي و طنز به چيزي اشاره کنيم، به دردي به نقطه فسادي، به يک چيز ناجور اشاره ميکنيم با شوخي که غده سرطاني را بيرون بکشيم. اصلا درباره رسالت هنرمند حرف نميزنيم. درباره کانسپت متن سؤال ميکنيم. آيا ما مردمان همه دزد و کيفقاپ و گربهکش هستيم؟ اين آدمکها چه کساني هستند؟ اگر خودشان هستند يعني فقط دو دزد هستند و ما برشي از زندگي سگي دو دزد را تماشا ميکنيم، خب تماشا ميکنيم که چه بشود؟ اين تماشا قرار است در ما چه به وجود بياورد؟ صرفا اوقاتي مفرح؟ آسيب اين يک ساعت مفرح چقدر است؟ يا بهتر بپرسيم به چه قيمتي ما همهچيزمان را به حراج ميگذاريم و در جامعه سم تزريق ميکنيم؟ صرفا به قيمت خنداندن يا فروختن؟ يا مورد استقبال قرارگرفتن؟ فرق بين نويسنده حرفهاي تئاتر از والاترين هنرهاي نخبگان و آن ديوانه برهنه چيست؟ ارزش اين تجربه نوشتاري در کجاي ادبيات نمايشي ما قرار ميگيرد؟ نه داستان ميگويد، نه شخصيتپردازي دارد، نه موقعيتهاي جذاب خلق ميکند، نه بدعتي در زمينه بيرونکشيدن شخصيتهاي ناديده کف خيابان دارد و نه هيچ و فقط پردهدري دارد. دو آدمک سادهلوح را ميبينيم که در وضعيتي فاجعهبار ميزنيد و به آن خو کردهاند و نويسنده تصور ميکند با يکي، دو جمله اشارههاي تمثيلي ميتواند به نمايشنامه عمق ببخشد و حرفهايي را در دهان آدمکهايش ميگذارد و جملاتي را ادا ميکنند که آنقدر براي دهانشان بزرگ است و باورپذير نيست که هيچوقت کاري در اجرا نميکند و ما را به هيچجا غير از همين هيچي که ميبينيم نميبرد. دوم. کارگرداني در اين اجرا نميدانيم کارگردان بر مبناي چه دغدغه اجتماعي يا فرهنگي اين متن را براي اجرا انتخاب کرده است. نميفهميم که وقتي براي نخستينبار نمايشنامه را خوانده، چه ايده خاص اجرایي به ذهنش رسيده که تصميم گرفته آن را روي صحنه ببرد. يعني غير از اينکه اين متن اگر اجرا شود خواهد فروخت، ايده ديگري در ذهن داشته است؟ اجرايش و ايدههاي اجرايياش که اصلا مفقود هستند و يافت نميشوند و مشخص نيست غير از رهاکردن بازيگران روي صحنه براي اينکه هر کاري دلشان خواست بکنند، ديگر ما از کارگرداني چه دريافت ميکنيم؟ نمايش دچار فقدان ريتم است و هرجا ريتم بهطورکامل از دست رفته است، نور را بردهاند و دوباره بدون هيچ تغييري نور را برگرداندهاند. درون اجرا هيچ اتفاقي نميافتد، کارگردان هيچ پيشنهاد تصويري خاص يا هيچ فرم جذابي را پيشنهاد نميکند، نه در کنش فيزيکي و نه در فرازها و فرودهاي اجراگران و همهچيز آنقدر سخت و بيروح برگزار ميشود که انگار صرفا متن دست بازيگران بوده و هر بار هرکاري دستشان آمده، کردهاند؛ يک بار لباسشان را تا کردهاند و بار ديگري بطريها را پر و خالي کردهاند و ديگر بار به مستراح رفته و ديالوگها را بهصورتي غيرواقعي به سمت تماشاچي پرتاب کردهاند. همانطورکه معلوم است قرار است ما مفرح شويم، درصورتيکه با اجرايي مفرح هم طرف نيستيم؛ در صحنههايي تماشاچي ميخندد، ولي نه در کل اجرا به این معنا که انگار گاهي در برخورد با اين شوخيهاي جنسي تماشاچي هم شوکه شده و نميتواند عکسالعملي نشان دهد. ميزانسنهايي تکراري که بازيگران دائم يا روي تخت نشستهاند يا روي صندلي يا در حال تميزکاري هستند و هيچچيز روي صحنه ساخته نميشود و اگر يک زندگي روزمره را با دوربين مداربسته تماشا کنيم، بيشتر در زندگي چيزهايي ساخته ميشوند تا روي صحنه اين نمايش. ما نياز داريم در اجرا کارگردان پيش چشمانمان ما را به جهاني که جهان اثر هست وارد کند و از اين سفر لذت ببريم و از ايدههاي ناب ميزانسن و فرمهاي جذاب و ترکيببنديهاي زيبا احساس چشمنوازي به ما دست دهد؛ اما بازيگران هميشه در يک ترکيببندي خطي قرار دارند، فارسي حرف ميزنند، ولي طراحي صحنه انگار هيچ جايي از تهراني که ما ميشناسيم نيست. نگاه جنسي به همهچيز در مفهوم طغيان ميکند؛ از گوينده اخبار تا خواهر همديگر و اين لزوم سرگرمکردن از اين مسير قابل فهم است؛ اما انتخاب اين مسير براي اين کارگردان و نويسنده و اين بازيگران شبههناک و غريب مينمايد. برميگرديم با بازيگرگرداني کارگردان و سعي ميکنيم آن را تحليل کنيم. از اينجا شروع نميکنم که سنخيت فرهنگي ما با چنين سادهسازيهاي جنسي و رکيکگوييهایی در ملأ عام و ترويج تماشاي شوخيهايي که مرز اخلاقي تماشاگر خانوادگي را ميدرد؛ کجاست؟ شايد در ايتاليا و فرهنگ آن مرز و بوم بيحيايي و برهنگي و نشاندادن موقعيتهاي زننده، جزئي از فرهنگشان باشد؛ اما در کشوري که ريشههاي اصيل فرهنگياش داخل حجب و حيا و پوشيدگي است آيا اينهمه تلاش براي خنداندن به هر قيمتي منجر به معذبشدن تماشاچيان اين اجرا نميشود؟ تماشاچياني که از هر سني و با خانوادهها به تماشاي اين اجرا آمدهاند، چراکه بهطور مثال طرفدار سريال خانوادگي پايتخت هستند و دو نفر از بازيگران آن اجرا را دوست ميدارند که بليت 80 هزار توماني را تهيه کردهاند. زماني است که ما به تماشاي اجرايي ميرويم، در گونه تئاتر غيرحرفهاي يا معروف به لالهزاري که تکلیفش با خودش مشخص است. تا حدودي آمادگي تماشاي برخوردهاي غيرحرفهاي تئاتري و خنده به هر قيمتي را داريم؛ اما اينجا ما قرار است به تماشاي نمايشنامهاي از آرش عباسي به کارگرداني حسين پارسايي بنشينيم با بازي احمد مهرانفر و محسن تنابنده که همگي صاحب نام و رسم در تئاتر هستند.ساختهنشدن هيچ موقعيت کمدي يا دراماتيک بهمنظور پيريزي يک فضاسازي موفق، عدم تقابل آدمکهاي نمايش بهمنظور ساخت حس و لحظات تأثيرگذار، تکرار و تکرار محض بدون هيچ کنش آدمکها، چون معلوم نيست انگيزههاي بودن خود روي همان نمايشنامه را از کجا آوردهاند. پس کلا کاري هم ندارند انجام بدهند، غير از اينکه روي صحنه پيش چشمان تماشاگر يک بازی ناخوشایند را به نمايش بگذراند. دائما دنبال انگيزه نويسنده از نوشتن اين نمايش ميگردي، دائما دنبال فکر پشت اين چیزها ميگردي و حتي خندهات نميگيرد ملغمهاي از انزجار و درد درونت ميپيچد و باز تلاش ميکني بفهمي اينجا «مولن روژ» کجاست؟ اين آدمها کيستند؟ آيا منظور اين است که اينجا کشور ماست؟ و اينها چه کسي هستند؟ دولتمردان يا مردمان؟ هر نمايشي که پيش چشمان عموم گذاشته شود، قطعا ظرفيت تحليل را براي بيننده در نظر ميگيرد. ما فرض را بر اين گرفتهايم که اين اجرا براي مخاطب عام طراحي و ساخته شده است و انتظار خود را در حد اجرايي عامهپسند که البته به لحاظ مفهومي براي عام خطرناکتر است، پايين ميآوريم. کارگردان دو بازيگر بسيار با استعداد و توانمند در اختيار داشته ولي اين بازيگران توانمند که استعداد خود را در زمينه اجرا در آثاري که ظرفيت بازيگري وجود داشته به اثبات رساندهاند، چرا تن به چنين وضعی ميدهند؟ دليل ديگري غير از بهانه «امرار معاش» نميتوان يافت. ولي آيا اين بازيگران حرفهاي که بعضا پرکار هم هستند، اينقدر محتاجاند و بينوا که تن به بازي در نمايشي ميدهند که اساسا براي بازيگر چيزي جز استفادهکردن نهایتا 10 درصد از تواناییهايشان ندارد و صرفا مجبورند هرگونه کرامت و عزتي را به سخره بگيرند يا دربارهاش شوخي کنند که تماشاگر را بخندانند؟ آيا بازيگري يک هنر نبود؟ آيا هنرمند نبايد دغدغهاي داشته باشد؟ آيا نميتوان تماشاچي را با ابزارهاي باظرفيتتر و هوشمندانهتر در اجرائي خنداند؟ آيا صرفا کپي از خود و استفاده از لهجههاي مناطق مختلف و ترکيبش با گويش عاميانه تهراني شد بازيگري؟ هنرمند چه اتفاقي برايش افتاده که وقتي اين نمايشنامه را ميخواند که قبول کند، ميپذيرد که آن را بازي کند؟ سوم. بازيگري بحران بازيگر و بازيگري در تئاتر ما روزبهروز جديتر ميشود. ترسناکي ماجرا از جايي شروع ميشود که ما با جنگ تئاترهاي بفروش مواجه هستيم و در اين ميانه بازيگران مانند دستههاي ماشيني و روباتگونه از اين پلاتوي تمرين به آن پلاتوي تمرين در حرکتاند و زماني نميماند که انديشهاي کنند يا ورودي داشته باشند. بازيگران به اين دليل شناخته ميشوند و جايي در دل مردم باز ميکنند که استعداد، توانمندي، دغدغه و تمرکز روي کارشان داشتهاند. تحقيق ميکنند، روي حس و بدن خود دائما کار و دائما خود را تجديد ميکنند ولي متأسفانه در سازوکار تئاتر و سينما و تلويزيون ما، بازيگران فقط تکرار ميشوند و جالب اينجاست که تماشاچي هم به اين تکرار تن داده است و از قهرمانانش تا حد نابودي آن چهره حمايت ميکند؛ درصورتيکه اگر جامعه به بازيگران چهرهاش اين پيغام را برساند که ديگر در ورطه تکرارافتادهاي مثل قبل به آب و آتش نميزني که شخصيتي را خلق کني، آنوقت حواس چهرهها و تهيهکنندگان جمعتر ميشوند. متأسفانه در فضاي غيرحقيقي تبادل تصوير و اطلاعات ما با غیر واقعیات احاطه شدهايم و همينها بلاي جان بازيگران مستعد ما شده است. در اين نمايش ما هيچ تلاشي از ناحيه بازيگران براي خلق شخصيتي يا زبان بدن طراحيشدهاي و حتي راهرفتن خاص يا لحن متفاوتي نميبينيم. کپي از خود و تجربه سريال پايتخت آنقدر توسط اين دو بازيگر توانمند در حال اجراست که ناخودآگاهشان روي صحنه ناراضي است و انگار مجبور بودهاند و دزديده شدهاند و به زور دارند اين نمايش را بازي ميکنند: بازيگر هيچ کار نکرده است و هيچ سختيای به خود نداده است و فقط براي بليت 80هزارتوماني براي هر نفر روي صحنه راه ميرود و شوخي ميکند. چهارم. طراحي صحنه و لباس بايد از طراح صحنه محترم پرسيد که اينجا که شما طراحي کردهايد، کجاست؟ کجاي تهران يا کجاي يک آرايشگاه يا کاباره متروکه اين شکلي بوده است؟ اين صحنه اساسا در تهران نيست، ولي قرار است فيگورها در تهران بوده باشند. صحنهاي استاتيک که با نورهايي زائد در سالن آماده نشده، براي تئاتر و سالن سينما اجرا شده است. بدون استفاده از عمق، بدون استفاده از اعجاب کارگردان، صرفا با قطع و رصد نور صحنهها را با جابهجايي چندشبي عوض ميکنند، ولي هيچ اتفاق بصري در صحنه نميافتد؛ هيچ ريتم يا بافتي تغیير نميکند.لباسها هم بيشتر شبيه کساني است که در مناطق حارهاي زندگي ميکنند تا لباس دو دلهدزد شهرستاني که به تهران آمدهاند. فقر تصوير آنقدر فاحش است که کارگردان ناگهان از قاب قواعد خودش بيرون ميزند و تکهاي از گوينده اخبار زن را روي ديوارهاي فضاي نمايش بهعنوان يک وضعيت بيمارگونه با گوينده خبر به صورت بزرگنماييشده پروجکشن ميکند که همان است و همان و ديگر تکرار نميشود و به هيچکجاي نمايش هم نميخورد و ظاهرا فضاي ذهني شخصيت مست نمايش است که هوس گوينده اخبار زن را دارد! اين تنها اتفاق بد تصويري صحنه اين نمايش است. لباسهاي بر تن بازيگران تغيیري نميکند؛ با اينکه روزها و شبها ميگذرند. آنقدر نور صحنه ناقص است که چشم خسته شده و دائما به بيرون اجرا هدايت ميشود و هزاران درد ناگفتني ديگر از اجرائي چنين. پنجم: تهيهکننده پديده عجيبي در تئاتر ايران در نبود زيرساختهاي حرفهاي تئاتر مستقل يا خصوصي شکل گرفته که رکورددارش تئاتر ايران است. متأسفانه بر اثر شکلنگرفتن برنامهای منسجم و دقيق و پديده آموزش و ارائه مجوزهاي بيرويه در زمينه تئاتر و جداشدن تئاتر از خودش، افرادي متولد شدند که بعضا مستعد و تلاشگر بودهاند و بر اثر تلاش و بهرهمندي از موقعيت، روي موج سوار شده و به موفقيت رسيدهاند. يکي از اين افراد محمد قدس، تهيهکننده تئاتر است که سالانه بيش از 30 نمايش را در هر ژانري توليد ميکند. در ابتداي کار، اين آسيب طبيعي و توجيهپذیر به نظر ميرسد؛ چراکه تئاتر با پديده نوظهور و قدرتمندي مواجه است که نميتواند خودش را تحليل و موازنه را ادارک کند؛ اما پس از گذشت سالها و بهدستآمدن جايگاههايي براي افرادي مثل محمد قدس و تبديلشدن به فردي شناختهشده در زمينه توليد تئاتر، ايشان همچنان در ولع توليد مانده است. بدون هيچ هويتي از تئاتر دانشگاهي، اسم ايشان ميدرخشد تا تئاترهاي سخيف کمدي يا تئاترهاي بهاصطلاح تجربي. اين مهم خطر بزرگي است؛ هم براي اين اشخاص و هم براي تئاتر و صرفا نشاندهنده تجاريبودن و تجاريشدن است. تهيهکننده اين اثر و امثالهم حالا حق انتخاب دارند و ميتوانند سره را از ناسره تشخيص دهند؛ پس چه مکانيسمي به وجود آمده که ايشان باز هم تهيهکننده مولن روژ ميشود؟ چه پديدههايي در تئاتر که بايد مظهر انسانسازي و مواجهه با حقيقتهاي سترگ باشد، تهيهکننده بيمحابا آن را تهيه و توليد ميکند؟ چرا هيچ سليقه، هويت و مراقبتي در کار نيست؟ چرا باز مثل بازيگران يک فرد همهجا هست و بايد باشد و چرا خودش تشخيص نميدهد؟ و ما بهعنوان تماشاچي چرا هيچوقت اين پرسش مهم را از خودمان نپرسيدهايم که چگونه است که يک نفر ميتواند مثلا در يک ماه هفت اجرا روي صحنه داشته باشد؟ و آيا همگي با کيفيت بالا براي ما توليد شدهاند؟ چراکه ما مبلغ بالايي را براي يک نمايش ميپردازيم؛ پس حق پرسشگري داريم و همين پرسشگري حق ماست که مرکز هنرهاي نمايش بپرسد که نميپرسد. نقشي به نام تهيهکننده و تالار خصوصي و مدير توليد هست، ولي هيچ صنف و قانوني برايش نيست که از سوی «مرکزي» مديريت شود. پرسشگري ما ميتواند افراد را آگاهتر کند و در انتخابهايشان اثرگذار باشد. نتيجهگيري: تئاتر، در جنگ تجاريشدن خود، در حال حرکت به سمت مرگ است. وظيفه تماشاچي اين است که با چشمان باز، خطاهاي توليدکنندگان، کارگردانان و بازيگرانش را هدايت و نقد کند؛ نه اينکه کورکورانه قهرمانهاي پوشالي با تاريخ مصرفهاي مشخص بسازد. از فيلم، تئاتر و سريالهايي که براي شما زحمت کشيده شده، حمايت کنيد نه آثاري که شعور شما را نشانه رفتهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.