شهرهای بازاری
نوليبراليسم فراتر از يك برنامه اقتصادي صرف، سياستگذاري كلاني است كه بر همه شئون زندگي جامعه تاثير ميگذارد. از جمله مهمترين تغييراتي كه نوليبراليسم در اواخر قرن بيستم به وجود آورد تغيير در شهرسازي، سازماندهي شهر و شيوه حكمراني بر شهر بود. ديويد هاروي متفكر و جغرافيدان ماركسيست بر نقش محوري شهر بهعنوان مركز جذب مازاد سرمايه انگشت ميگذارد. اين نگاه و افزايش بيرويه ساختوساز در شهرها عملا راهحلي بود كه سرمايهداري براي فائقآمدن بر بحران دهه 1970 در پيش گرفت كه خود منجر به بحران مالي سال 2008 و جنبش تسخير والاستريت شد. هاروي با تشريح سازوكار اقتصادي حاكم بر شهر و مستغلات و همچنين مفهوم «حق بر شهر» در آثار خود ميكوشد مختصات «شهر نوليبرال» و تناقضهاي آن را توضيح دهد. شهر نولیبرال شهری بازارمحور است که بیشتر با منطق بازار شکل گرفته نه بر اساس نیازهای ساکنانش و بیشتر به منافع فعالیتهاي سرمایهدارانه پاسخ میدهد تا دغدغههای عمومی. شهر نولیبرال با مقرراتزدایی و خصوصیشدن فزاینده تولید و فضای شهری تعریف ميشود. این تجدید ساختار نوین سبب تغییرات زیادی در قلمروهای کار، تولید، مصرف جمعی و زیستجهانها میشود و پیامدهای وسیعی برای پیکربندی سیاست و فضای شهری دارد. در ايران نيز با کنارهگیری تدریجی دولت از وظایف اجتماعی، قلمروهای جايگزين برای بقای تهیدستان شکل گرفته یا گسترش یافته است. به نحوی روزافزون، حاشیه شهرها جمعیت بزرگی از مهاجران و نسلهای بعدی آنان را در خود پناه داده و مکانهای عمومی جایی برای امرار معاش تهیدستان بیکار و کمدرآمد شده است. پس از کار مردمشناسانه آصف بیات در دهه شصت و نگارش کتاب «سیاستهای خیابانی» (1997) پژوهش جامعهشناختی نظاممند و منسجمی که توانسته باشد سیاستهای غیررسمی تهیدستان شهری را در ايران در پرتو چرخش نولیبرالی بررسی و مسائل آن را برجسته کند صورت نگرفته یا اندکشمار بوده است. کتاب «زندگی روزمره تهیدستان شهری» که برگرفته از رساله دکترای نویسنده، علیرضا صادقی است یکی از تحقيقات ارزشمندي است که دراینباره انجام شده و میتواند به فهم تغییرات رخداده در سیاست روزمره تهیدستان شهری در سالهای اخیر کمک کند. کتاب حاضر کندوکاوی است درباره زندگی روزمره تهیدستان شهری در سالهای پس از «انقلاب اقتصادی» در ایران (عمدتا سالهای 1390 تا 1392) ادعای اصلی نویسنده کتاب این است که در کشورهای خاورمیانه که فعالیتهای جمعی و سازمانیافته بیرمق، و شورشهای شهری موقتی و در معرض تحدید است، تهیدستان شهری برای مقابله با نیروی تصاحبگر بازار به استراتژی «پیشروی آرام» روی میآورند. گروههای فاقد امتیاز نه به شیوههای رسمی که عمدتا از آن طرد شدهاند، بلکه با كنشهای عادی روزمره در قلمروهای «غیررسمی» حضور خود را برای بهبود زندگیشان ابراز میکنند و ترتیبات قدرت را متزلزل میکنند. نويسنده تکوین و بازتولید قلمروهای غیررسمی یا حاشیهای را تابع فرایندی دیالکتیکی ميداند. جمعیت انبوهی از تودهها بهناگزیر برای سکونت، کارکردن و تامین معاش به حاشیهها پیشروی میکند و از سوی دیگر با سازوکارهای «سلب مالکیت» تهدید میشوند. متفاوت از نویسندگانی که تهیدستان را كاملا قربانی منفعل تحولات ساختاری دانستهاند یا تحلیلگرانی که اقتصاد بازار را تنها راه ممكن ميدانند، روایتهای این کتاب توجه خواننده را به این واقعیت جلب میکند که قشرهای پایین جامعه در کارزاری دائمي با «رژیم خلع ید نولیبرال» کوشیدهاند تا به بقای خویش ادامه دهند. بازه زماني كه اين پژوهش در آن انجام شده اوایل دهه نود، بهويژه سالهای 1392- 1390 است كه نويسنده آن را «انقلاب اقتصادی» در ايران مينامد، يعني دورهای که برنامههای نولیبرال به نحو پرشتابی قلمروهای متنوعی از زندگی تهیدستان را درنوردید. البته اين روند از اوايل دهه هفتاد در ایران با تجدید ساختار نولیبرالی آغاز شده بود كه در آن دولتها بهتدریج از مسئولیتهای اجتماعی عقب نشستند و نیروی بازار را بر زندگی تهیدستان مسلط كردند. هدف از اين تحقیق مطالعه سیاست زندگی روزمره مردمان عادی در مواجهه با محرومسازی نولیبرالی در قلمروهای معیشت، کار و مسکن است. كتاب نشان ميدهد كه آنها برای ادامه بقا و بهبودبخشیدن به زندگیشان چه شیوههای عملی را به کار گرفتند و به چه نتایجی رسیدند. روششناسی این تحقیق کیفی و رویکرد آن مردمنگاری میدانی است و برای تولید و گردآوری دادههای شفاهی و مکتوب از روشهای مصاحبه، مشاهده میدانی و تحلیل اسناد استفاده شده است. کانون پژوهش متناسب با موضوع بحث، حاشیه پایتخت انتخاب شده است. كتاب نشان میدهد كه با عقبنشینی تدریجی «دولت اجتماعی» و پیشروی بازار به زندگی معیشتی تهیدستان، قلمروهای حاشیهای برای بقا شکل گرفت و گسترش یافت، خیریههاي متعدد براي تأمين نیازهای فوری و اضطراری تهیدستان به وجود آمد و «بازار خودمانی» شكل گرفت تا به تهیدستان کمک کند مایحتاج روزمره و کالاهای مصرفی خود را سهلتر خریداری کنند. همچنین به نحوي فزاینده خیابانها مکانی برای امرار معاش خلاقانه گروههای بیکار و کمدرآمد شد و حاشیه شهرها به محلی برای سرپناه و بازتولید اجتماعی. باوجوداین، داستان زندگی تهیدستان در سالهای اخیر گویای آن است که از درون تضاد قدیمی «نظم شهری» بهعنوان کانون کشمکش تهیدستان و دولت، تضاد نیرومندتری سر برآورده است. حضور و شیوه زندگی فرودستان در قلمروهای «غیررسمی» یا حاشیهای که استراتژی محرومماندگان برای تابآوردن در برابر سختیها است، تکیهگاهي برای دستاندازی نیروهای بازار شده است. موضوع ديگري كه در كتاب به آن پرداخته ميشود، رویآوردن به سياستهاي پوپوليستي از اواسط دهه 1380 است. نويسنده با بررسي تجربه دیگر كشورها به اين نتيجه ميرسد كه در این سالها با وجود آنچه در صحنه سیاسی تحت عنوان نبرد میان تعدیل اقتصادی بهعنوان سیاست اقتصادی نولیبرال و پوپولیسم به چشم میخورد، در عمل تعدیل ساختاری و پوپولیسم دست در دست یکدیگر داشتهاند و نیروهای نولیبرال بهتنهایی قادر به جلب رضایت مردم و پیشبرد سیاستهای خود نبودند و با ائتلاف با پوپولیسم شکل انعطافپذیری از برنامه تعدیل ساختاری را به اجرا گذاشتند. این ائتلاف نهفقط در ایران بلکه در آمریکای لاتین و اروپای شرقی هم اتفاق افتاده و هدف آن آشتیدادن مردم با برنامههای تعدیل ساختاری بوده است. در واقع مهمترین نیروهای پیشبرنده تعدیل ساختاری در این کشورها عبارت بوده از ائتلاف سیاسی ناهمگن میان فقرا و گروههای مسلط، ایدئولوژی پرخاشگرانه عوامپسند و بازتوزیع گزینشی میان تودههای بیشکل. نويسنده در مقدمه توضيح ميدهد كه بینش نظری خود را در این پژوهش از آصف بیات گرفته است. بيات در كتاب «سياستهاي خياباني» به اين موضوع پرداخته كه تهیدستان سازمانیافته نیستند و سیاستهای آنها به صورت اقدامات شخصی در زیستجهانهای فرعی بروز میکند، آنها منفعل نیستند و عاملیت دارند و سیاستشان پیشروی آرام در زمینه بازتوزیع امکانات از طریق کسب امکانات غیرقانونی یا غیرعادی است. در کتاب «زندگی روزمره تهیدستان شهری» نيز نویسنده با بررسي محلههاي حاشيهاي تهران در سالهاي اخير مواردي از اين نوع شيوههاي مقاومت را مثال ميزند: مقاومت در مقابل قطع یارانه آب و برق و گاز از طریق نپرداختن که منجر به تقسیط بدهیها شد؛ آنها که قادر یا مایل به پرداخت اقساط نبودند، با روشهایی مثل چانهزنی، تبانی با مأموران و نزاعهای فردی و جمعی قطع خدمات را به عقب میانداختند هرچند نهایتا مجبور به پرداخت میشدند؛ استراتژی بازار خودمانی از خرید نسیه که منافع فروشنده و خریدار هر دو را تأمین میکرد تا نپرداختن بدهی و تغییر محل زندگی؛ خریدن زمین و ساختن تدریجی بدون مجوز؛ گرفتن مجوز و ساختن خلاف مجوز (اضافهکردن طبقات ...)؛ اجارهنشینی در خانههای ارزانقیمت بسازبفروشها و بالاخره تبدیل خیابان به محل کسبوکار با گسترش دستفروشی در همهجا و راهاندازی حملونقل با موتورسیکلت. کتاب در هفت فصل و یک نتیجهگیری تدوین شده است. فصل اول به توضيح برخي مفاهيم اصلي مرتبط با بحث يعني «نوليبراليسم»، «غيررسميسازي» و «پيشروي آرام» پرداخته و با درنظرگرفتن مسئله محوري اين كتاب مطالعات رايج درباره تهيدستان را بحث و بررسي كرده است. سپس به شرح رويكرد نظري و روششناختي براي مطالعه زندگي روزمره تهيدستان پرداخته است. فصل دوم، از چشمانداز منافع طبقات پايين، به ظهور و گسترش نوليبراليسم در جامعه ايران در پيوند با نظام پوپوليستي توجه كرده و تصويري كلي از تحولات اجتماعي دوران پس از جنگ به دست داده است. ادامه کتاب بهطور مشخص به سیاست روزمره تهیدستان در اوایل دهه 90 خورشیدی اختصاص دارد. فصل سوم نشان میدهد که چگونه حجم انبوهی از خیریهها به وجود آمد و بقای مردم به امری خیریهای بدل شد و ماهيت محافظهكارانه خيريهها رويارويي تهيدستان را با دولت و نهادهاي نظم شهري اجتنابناپذير كرد. در فصل چهارم تقلاهاي فردي و جمعي محرومشدگان شهري در مكانهاي عمومي محل سكونتشان دنبال ميشود و مقاومت مشترک اقشار تهیدست در مقابل گرانشدن بهای خدمات شهری بررسی میشود. فصل پنجم به مهمترین استراتژی تهیدستان برای خرید مایحتاج مصرفی روزانه يعني خودمانيسازي بازار میپردازد و نشان میدهد که چگونه مناسبات غیررسمی دادوستد در محلات فقیرنشین و پایینشهر به میدانی برای شورش خاموش نان بدل شد. در فصل ششم تلاش گروههای کمدرآمد برای تهیه سرپناه یا بهبودبخشیدن به خانههایشان توضیح داده شده و با تمرکز بر فعالیت بازیگران زمین و مسکن در حاشیه شهر تهران اشکال پیشروی تصرفکنندگان املاک به بحث گذاشته شده است. گسیل موتورسواران معيشتي، بهعنوان گروهي جديد از كارگران غيررسمي خياباني و اينكه چگونه پيشروي و فعاليت گسترده اين گروه از راندهشدگان اجتماعي در شهر به منازعه تهيدستان و قدرت در فضاي عمومي شكل جديدي بخشيده، موضوع فصل هفتم است. در بخش پاياني نيز نويسنده ميكوشد يك جمعبندي از زيست تهيدستان ايراني ارائه دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.