راه کنترل نارضایتی اجتماعی در حذف یارانه:
شیب کم قطع یارانهها
راضیه شیخرضایی.کارشناس پژوهشی مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه
مرحله جدیدی از قطع یارانهها امسال آغاز شد در صورتی که همچنان جامعه از اجراییشدن حذف یارانهها دل نگران هستند. چنانکه برخی از مسئولان و چهرههای جامعه بخاطر شدت این دل نگرانی، نسبت به حذف یارانه بدبین بودهاند و اساسا در مخالفت با حذف یارانهها صحبت کردهاند. یکی از استدلالهای مخالفان اجرای این طرح، مسئله ایجاد نارضایتیهای اجتماعی بوده است. چنانکه در وضعیت کنونی اقتصادی، نباید فشار بیشتری بر مردم تحمیل کرد، در نتیجه پرداخت یارانهها به شیوه قبلی ادامه پیدا کند. پرداخت یارانهها به تمامی اقشار جامعه اشتباه کلیدی این طرح بود، چنانکه عدهای آن را انداختن سنگی انتهای چاه میدانستند زیرا یکی از استدلالها این است که هرگونه حذف یا تغییر در پرداخت یارانهها برای مردم ایجاد توقع و نارضایتی میکند. بنابراین در طول سالهای اخیر، دولت کمتر علاقهای به اصلاح این طرح داشت. اگر بخواهیم استدلالهای مخالفان اصلاح طرح یارانه و قطع یارانه اقشار پردرآمد را از این منظر که حذف یارانه منجر به نارضایتی اجتماعی میشود، مرور کنیم، میتوان نکات زیر را بیان کرد: یکی از این استدلالهای همیشگی پیشروی حذف یارانهها را میتوان چنین خلاصه کرد: «امروز وقت مناسبی نیست چون نارضایتی به بار میآورد». به عبارتی، از این منظر تأکید میشود که دولتمردان باید پیششرطهایی را اجرا کنند، اوضاع اقتصادی را بهبود ببخشند، سپس یارانهها حذف شود. حذف یارانههای نقدی میتواند باعث گسترش نارضایتی و فشار بر طبقات ضعیف جامعه شود. همینطور یکی از انتقادات اصلی رسانهها به دولت این است که چرا برای جبران کسری بودجه و رسیدگی به بحث اشتغال و سایر مسائل با فساد اقتصادی گسترده مبارزه نمیکند و قصد دارد از سر و ته یارانهها بزند. بنابراین برای جلوگیری از نارضایتی مردم ابتدا به ساکن میبایست فساد اقتصادی برطرف شود و آنگاه نسبت به حذف یارانهها اقدام شود. استدلال دیگری که به نارضایتی مردم ارجاع داده میشود، این است که به شکایات مردمی رسیدگی نمیشود. چنانکه محسن بیگلری، نماینده مجلس در آذرماه 1397 گفته بود: نه تنها یارانه دهکهای با درآمد بالا حذف نشد و کسی انصراف نداد بلکه به اشتباه یارانه برخی از خانوار کم درآمد هم حذف شد. از آنجایی که رسیدگی به این مسئله زمان بر است، نارضایتیهایی بین مردم ایجاد شده است. در انتها میتوان به مهمترین دلیل نگرانی اشاره کرد این که حذف سه دهک جامعه منجر به نارضایتی میشود و در نتیجهگیری استدلال بر این تأکید میشود که دولت یارانهها را نباید قطع کند. هرچند پرهیز از التهاب عمومی و دامن زدن به تنشهای اجتماعی نکته راهبردی مهمی است، اما برای رفع نگرانی نسبت به بروز نارضایتی مردم در این زمینه تدابیری از سوی دستگاههای مسئول اندیشیده شده است: درخصوص سرپرست خانوارهایی که یارانهشان قطع میشوند، آنها میتوانند شکایت خود و بررسی پروندهشان را بدون مراجعههای حضوری و مکرر به طور اینترنتی پیگیری کنند تا از دلایل حذف یارانه خود مطلع شود که بر حسب چه معیاری یارانه آنان قطع شده است و چنانکه بارها دولت اعلام کرده است، افرادی که در حق آنان اجحاف شده است، یارانه آنان دوباره وصل خواهد شد. پس در مورد اقشاری که یارانه آنها به اشتباه قطع شده، جای نگرانی وجود نخواهد داشت. از سوی دیگر، اگر حاکمیت بتواند با مجموعه اقداماتی چرخهای تولید و اشتغال را به کار بیندازد، گذشتن از دریافت یارانه نقدی برای بسیاری از اقشار چندان دشوار نیست اما طرح این مسئله به عنوان پیششرط قطع یارانه اقشار پردرامد منطقی نیست؛ چرا که همیشه پیشروی هر یک از اقدامات دولت، میتوان لیستی از پیش شرطها را آماده کرد. مهم عزم و اراده دولت در قطع یارانه پردرآمدها است که تصمیم دارد به سطح کمتری از نارضایتی تن دهد تا از یک نارضایتی گسترده در آینده جلوگیری کند. در نهایت میتوان گفت که شیب حذف یارانهها به طوری برنامهریزی شده است تا کمترین تنش و نارضایتی ایجاد شود. چنانکه شیب حذف یارانهها براساس صدکها صورت میگیرد. بنا به گفته ربیعی، سخنگوی دولت، در مرحله اول در مهرماه چند «صدک» از «دهک»های بالا حذف میشوند که ممکن است هفتصد تا هشتصد هزار نفر را در برگیرد. این که یک باره ۳۰میلیون نفر در آستانه حذف از یارانهها قرار بگیرند امکانپذیر نیست، بلکه منطقاً این طرح آهسته آهسته اجرا و تکمیل میشود؛ به نحوی که هر جا، هر فردی شناسایی بشود که با استانداردها و شاخصها مطابقت ندارد، یارانهاش حذف میشود. چنانکه این روش از حذف، منطبق بر پژوهش هیوا رحیمینیا و بیتاله اکبریمقدم با عنوان «آثار اصلاح یارانهها بر نابرابری رفاهی در ایران» (1395) است زیرا به پیشنهاد این پژوهش با کاهش شیب حذف یارانهها و اجرای مرحلهای آن میتوان از کاهش یک باره رفاه خانوارهای شهری و عواقب ناشی از آشوبهای اجتماعی آن کاست. به طوری که خانوارها فرصت بیشتری برای تطبیق دادن رفتار اقتصادی خود با شرایط جدید خواهند داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.