نفت در خدمت صلح و پیشرفت
فریبرز مسعودی: نفت بنا بر اهمیت آن در راهاندازی چرخ صنایع کشورهای صنعتی پیشرفته و همچنین تأمین سوخت ترابری در جهان اعم از ناوگانهای دریایی، زمینی و هوایی که فرسنگها را کوتاه میکرد با توجه به حمل آسان و تولید انرژی بیشتر نسبت به زغال سنگ بهسرعت به یک ماده حیاتی در اقتصاد دنیا تبدیل شد. رقابت کشورهای آمریکا و بریتانیا در آغاز سده بیستم میلادی بر سر کنترل و تسلط بر جریان انرژی از یک سو و نیاز ناوگانهای نظامی این کشورها به انرژی ارزان و در دسترس بهویژه در جریان جنگ دوم جهانی، این ماده حیاتی را به یکی از مهمترین کالاهای استراتژیک بشر تبدیل کرد که از این نظر شاید فقط بتوان از نمک بهعنوان همتای آن در تاریخ رشد و توسعه تاریخ بشر نام برد.همانگونه که اشاره شد، در آغاز سده بیستم اهمیت نفت در مناسبات قدرتهای جهانی این کالا را به یک کالای استراتژیک تبدیل کرد. برای نخستینبار در تاریخ جهان یک کشور توسط یک خاندان با همکاری یک ابرقدرت جهانی حول کالایی به نام نفت، به نام عربستان سعودی با کمک و رهبری آمریکا ایجاد شد. بهتدریج و در طول جنگ دوم جهانی نفت از یک کالا به یک اسلحه تبدیل شد، اسلحه نه برای دارندگان و صاحبان آن بلکه برای قدرتهای جهانی تا بتوانند از طریق کنترل جریان آن منویات خود را بر سایر کشورها و رقبا دیکته کنند. شاید نخستین کاربرد سیاسی عریان نفت در جهان کودتای آمریکا و سرویسهای اطلاعاتی بریتانیا علیه حکومت ملی دکتر مصدق در ایران بود که تنها جرمش این بود که خواهان کنترل نفت توسط دولت ایران بود! یکی از بدترین پیامدهای نفت برای صاحبان آن سیاسیشدن و نفتیشدن اقتصاد و بهنوعی وابستگی حیات و ممات ملتهای این کشورها به تولید و فروش نفت بود. ایران نیز در سالهای پس از کودتا در دام این اعتیاد به نفت افتاد و طبق دادههای آماری سال به سال این وابستگی افزایش یافت.پس از شکست قرارداد برتون وودز و وابستگی مبادلات نفتی با دلار، اهمیت نفت برای آمریکا چندچندان شد. در اثر این اهمیت بیهمتای نفت کشورهای نفتخیز برای نخستینبار در جریان تحریم نفتی اسرائیل و کشورهای حامی این رژیم در جریان جنگ اعراب و اسرائیل از آن بهعنوان یک اسلحه علیه غرب استفاده کردند. موفقیت این اقدام نوعی اتکابهنفس و روحیه همبستگی میان کشورهای نفتخیز عضو اوپک ایجاد کرد. پس از انقلاب و خروج ایران از مدار آمریکا، دولتهای ایران یکی پس از دیگری در برابر فشارهای آمریکا بر نفت بهعنوان یک اسلحه تکیه کرده و همواره آمریکا و کشورهای غربی را به استفاده از این اسلحه تهدید کردند. مانورهای بیش از حد ایران بر نفت در برابر دشمنیهای آمریکا و تسلط بر جریان انرژی از تنگه هرمز آمریکا و کشورهای نفتی حوزه خلیج فارس را به تمهیداتی علیه ایران برانگیخت که بهطورکلی حول سه محور: - انزوای ایران از مبادلات نفتی با درپیشگرفتن سیاستهای تحریم نفتی بهمنظور کاستن از سهم ایران در بازارهای جهانی، تحریم دستیابی به فناوری، تطمیع و تهدید مشتریان نفت ایران برای کاستن از خرید نفت از ایران، تحریم سرمایهگذاری، دورزدن مسیرهای ترانزیت انرژی با تحریم یا تهدید پروژههای انتقال انرژی مانند خط لوله صلح، یا خط لوله باکو - جیهان و دهها پروژه پرهزینه دیگر بدون حضور ایران. - کاستن از اتکای کشورهای نفتی خلیج فارس به استفاده از تنگه هرمز برای صدور نفت و گاز از طریق احداث لولههای نفتی به خارج از خلیج فارس. - افزایش تولید نفت در ایالات متحد آمریکا و تبدیل آن از یک واردکننده به صادرکننده نفت.پیگیری مستمر سیاست کنارزدن ایران از بازار انرژی در 40 سال گذشته فارغ از هر دولتی که در آمریکا بر سر کار بوده و تکیه بیش از حد و ظرفیت سیاستمداران ایرانی بر سلاح نفت بهتدریج ایران را از گردونه تجارت نفت و انرژی حذف کرده بهگونهای که با وجود تنش و بحران در منطقه خلیج فارس بین آمریکا و عربستان با ایران، توقیف نفتکشها، جنگ یمن، عدم حضور ونزوئلا در بازار نفت بهدلیل تحریمهای آمریکا، بحران و درگیریهای مستمر در لیبی و جلوگیری از فروش نفت ایران از سوی آمریکا، شاهد تلاطم و افزایش قیمت در بازارهای نفتی در اثر این رویدادهای منفی در بازارهای بینالملل نبودیم. این در حالی است که رشد اقتصادی چین، هند و کره جنوبی مشتریان نفت ایران بدون نفت ایران نیز ادامه دارد و کاهش رشد اقتصادی چین ربطی به تحریم نفت ایران ندارد.واقعیتهای بازار نفت و انرژی از جمله تولید نفت شیل و همچنین سرمایهگذاریهای عظیم بر روی انرژیهای تجدیدپذیر و پاک بهویژه در چین و کاهش مستمر تولید نفت و گاز در 40 سال گذشته در ایران این کشور را بهتدریج در معادلات انرژی کماثر کرده و در نتیجه تیغ نفت برش گذشته خود را از دست داده است.حمله به تأسیسات نفتی عربستان پس از تنشها پیرامون عبور نفتکشها از تنگه هرمز که باعث بازکردن پای نیروهای نظامی کشورهای نه چندان دوست در خلیج فارس زیر عنوان ائتلاف دریایی شده است نشان میدهد نفت همواره تیغی در دست انحصارهای سرمایهداری جهانی بوده و نوبت آن است که کشورهای نفتخیز خواهان بینالمللیکردن حق استفاده از نفت و گاز برای همه کشورها اعم از صادرکنندگان و مصرفکنندگان و تبدیل آن از یک اسلحه به یک کالای استراتژیک در خدمت صلح و پیشرفت اقتصادی بشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.