در گفتوگو با آرش نورآقايي، عضو هيئت مديره فدراسيون جهاني راهنمايان گردشگري بررسي شد
گردشگري ايران و تقابل ميهماننوازي سنتي و صنعتي
محمدمهدي گوهري: ورودگردشگرخارجي به هر کشور ميتواند همراه با ورود سرمايه به آن کشور باشد و اکثر کشورها سعي بر جذب حداکثري گردشگر به کشورشان را دارند. اما جذب گردشگر نيازمند زيرساختهاي نرمافزاري و سختافزاري است. يکي از زير ساختهاي نرمافزاري بسيار مهم فرهنگ برخورد با گردشگر است تا لحظات خوشي براي گردشگر ايجاد شود. ما ايرانيان در اين زمينه پيشينه خوبي داريم و همه ماخودمان را به ميهماننواز بودن ميشناسيم. ما ايرانيان در ميهماننوازي پيشينه خوبي داريم اما متأسفانه به طور علمي و تحقيقاتي به آن نپرداختهايم و در حال حاضر نميتوانيم از ظرفيتهاي ميهماننوازي سنتي خودمان به درستي در توسعه صنعت گردشگرياستفاده کنيم. براي واکاوي بهتر اين موضوع با مدير مسئول مجله گردشگري گيلگمش به گفتوگو نشستم. آرش نورآقايي، همچنين عضو هيئت مديره (ExBO) فدراسيون جهاني راهنمايان گردشگري WFTGA است.
اين جمله را زياد شنيدهايم که ايرانيان مردمي ميهماننواز هستند، شما با اين نظر موافقيد؟ با هر ايراني، از هر قوميتي که صحبت کنيد خود را ميهماننواز ميداند. از نگاه گردشگران خارجي که ايران را از گذشته تا امروز بازديد کردند، ما مردمي ميهماننواز هستيم. من باور دارم وقتي درمورد ميهماننوازي به مثابه يک رفتار ايراني صحبت ميکنيم، کاملا حرف درستي ميزنيم. اين رفتار در تمام مکانيسمهاي فرهنگي و تمدني ما از قديم وجود داشته است. من ميهماننوازي را همانند يک مكانيسم داراي سختافزار هم نرمافزار ميدانم، سختافزار همانند اتاق پذيرايي يا اختصاص دادن بهترين قسمت خانه به ميهمان و نرمافزار آن نيز مانند رفتارهايي مانند تعارف و کلمات زيبايي که براي دعوت کردن ميهمان داريم و استفاده ميکنيم. وقتي که به گذشته ايران نگاه ميکنيم، مكانيسمهاي لازم براي ميهماننوازي در پيشينه تاريخي و رفتاري ايرانيان وجود داشته است. ما در مورد ميهماننوازي به عنوان يک فرهنگ ايراني چه مقدار تحقيق و مطالعه انجام دادهايم؟ نقدي که به اين مسئله وارد است و آن اينکه با توجه به پيشينه غني ما در ميهماننوازي، در مورد آن کمترين محتوا را توليد کردهايم. ما در در مورد ميهماننوازي ايراني بيش از چهار يا پنج کتاب پيدا نداريم. وقتي در اين مورد تحقيق کردم به کتاب آقاي خلعتبري نياکي و چند کتاب در مورد ميهماننوازي در اسلام رسيدم. در کتابهايي مورد فرهنگ عامه و فولکلور ايران اشاره کوتاه به موضوع ميهماننوازي شده است ولي کتابي جامع در مورد ميهماننوازي ايران متأسفانه نداريم. اين موضوع از ساليان دور به صورت دغدغه براي من وجود داشت. ميگوييد در زمينه ميهمان نوازي فعاليتهاي پژوهشي اندکي انجام شده است، درباره آن توضيح ميدهيد؟ در زماني که قصد برگزاري کنوانسيون جهاني راهنمايان گردشگري در ايران را داشتيم به تهيه کتابي با اين مضمون فکر کرديم تا بتوانيم سنت ميهماننوازي خود را به معرفي کنيم و نتيجه آن کتابي با نام «ميهماننوازي ايراني» شد که توسط خانم مريم ناوي به نگارش در آمد. اين کتاب جزو حداقل کتابهايي است که در مورد ميهماننوازي ايراني وجود دارد. من با قاطعيت ميتوانم بگويم که تعداد کتابهايي که در مورد ميهماننوازي ايراني چاپ شده است انگشتان دو دست نيز نميرسد و اين اولين نقد است که به ميهماننوازي ايراني وارد است. اين مطلب يعني ما ميهماننوازي را به عنوان يک کد فرهنگي ايراني پذيرفته اما هيچ وقت آن را به بوته نقد نسپردهايم. وقتي ما ميهماننوازي را از لحاظ نقاط مثبت و منفي آن بررسي نکنيم، نميتوانيم از آن در صنعت گردشگري بهرهمند شويم. ميهماننوازي ايراني امروه چه تأثيري ميتواند در توسعه گردشگري کشورمان داشته باشد؟ من معتقد هستم که ميهماننوازي در دنياي امروز داراي دو سبک سنتي و صنعتي است. امروزه ميهماننوازي به شکل يک صنعت درآمده است و ما به آن صنعت ميهماننوازي ميگوييم که زير مجموعهاي از صنعت بزرگ گردشگري است. متأسفانه ما نتوانستيم ميهماننوازي سنتي ايراني را تبديل به يک صنعت کنيم. شايد به دليل عميق و کهن بودن ميهماننوازي در فرهنگ ايران ما نتوانستيم اين چرخش را از سنتي به صنعتي داشته باشيم، اينکه نتوانستيم بايد بررسي شود تا به خوب يا بد بودن آن پي برد و من در مورد آن صحبت نميکنم. ميهماننوازي به عنوان يک صنعت چه تفاوتي با ميهماننوازي سنتي ما دارد، چقدر در اين زمينه جايگاه ماه شاخص است؟ ما در صنعت ميهماننوازي نيز يک سختافزار و يک نرمافزار داريم. به طور مثال ميهماننوازي که در يک هتل تجلي پيدا کند، يک سختافزار دارد که آن ساختمان هتل، لابي و به همه امکاناتي که ستارههاي هتل را به وجود ميآورند است و بخشي ديگر مربوط به رفتار نيروهاي خدماتي تا پذيرش هتل است. ما بايد روي اين موضوع کار ميکرديم که چگونه رفتار يک ايراني در خانه ميتواند به رفتار يک ميهماندار در هتل تبديل شود و متأسفانه روي اين موضوع کار نکرده ايم. اگر مصداق ميهماننوازي را در ميهمانداري هواپيما بدانيم باز ما کاري براي آن نکرديم. بخشي مشکلات که ما در صنعت گردشگري داريم ناشي از آشنا نبودن اما با ميهماننوازي صنعتي است. ما بايد به اين باور برسيم که ميهماننوازي صنعتي يعني اينکه يک راننده محترم تاکسي که در سطح شهر خدمترساني ميکند آداب برخورد صحيح با يک مسافر که ميتواند از هموطنان بلوچ يا هم وطنان عرب ما باشد و يا يک مسافر خارجي را بلد باشد. وقتي يک توريست خارجي در ايران براي عبور از خيابان ترس دارد اين يعني ما ميهماننوازي صنعتي را بلد نيستيم. شايد همان رانندهاي که در خيابان بسيار بد رانندگي ميکند و باعث ايجاد ترس براي گردشگران ميشود وقتي به خانه او برويم ميهماننواز بسيار خوبي باشد. ما ايرانيان ميهماننوازهاي سنتي خوبي هستيم اما ميهماننوازي صنعتي خوبي نيستيم. راهحل رسيدن به ميهماننوازي صنعتي مناسب چيست؟ همه اين موارد نياز به آموزش دارد. متأسفانه ما در ايران پروتکلهاي آموزشي در مورد ميهماننوازي صنعتي نداريم. آموزش يعني مقالات، کتابها و نوشتههاي تحقيقاتي که در مورد ميهماننوازي صنعتي انجام شده باشد. در برخي موارد توريستهايي که از ايران بازديد ميکنند توليد محتواي آنها در مورد ميهماننوازي برجسته است مانند کتابي به نام هزار و يک راه رسم ميهماننوازي ايرانيان که توسط يک فرد فرانسوي نوشته است. او در کتابش از روش دعوت به خانه تا جفتکردن کفش و از تعارفات براي شب ماندن گفته است. ميهماننوازي صنعتي به هر حال با ميهمان نوازي سنتي و خانوادگي ما فرق ميکند، به نظر شما با نوع صنعتي ما چه وضعيتي داريم و با آن چه کارهايي براي گردشگري کشور ميشود کرد؟ ما در ميهماننوازي صنعتي که ما قصد کسب درآمد براي کشورمان را داريم آيا به درستي از گردشگران خارجي براي آمدن به ايران دعوت ميکنيم؟ آيا زماني که يک گردشگر به فرودگاههاي کشور ما وارد ميشود تابلوهاي راهنما از بدو ورود مانند از سرويس بهداشتي فرودگاه تا درون شهر مناسب است؟ آيا براي ايجاد حس آرامش و امنيت يک گردشگر در داخل کشور چقدر فکر کردهايم؟ و موارد ديگر فراوان ديگري هستند که ما به آنها دقت زيادي نکرديم دست در دست هم ميدهند تا ما در ميهماننوازي صنعتي خوب نباشيم. در ميهماننوازي صنعتي ما در آغاز راه هستيم. برخي معتقد هستند بخشي از سنت ميهماننوازي ايرانيان ناشي از اختلاف طبقات اجتماعي است، نظر شما در اين مورد چيست؟ ممکن است ما در برخي موارد ميهماننوازي از روي ترس داشته باشيم به طور مثال وقتي در يک روستاي خان وجود داشته و يک مقام کشوري و لشکري به آن روستا وارد ميشد، خان مجبور به پذيرايي کامل از آن شخص والا مقام بود. خان بايد تحت فشار ميهماننوازي ميکرد و اين فشار را به ساير افراد روستا نيز منتقل ميکرد. اگر از بالا نگاه کنيم اين رفتار ميهماننوازي است اما اگر از پايين نگاه کنيم افراد تحت شرايط سختي ممکن است قرار بگيرند. گاهي در ميهماننوازيهاي ما تبعيض وجود دارد به طور مثال وقتي يک ميهمان از يک مقام بالا وارد ميشد ميهماننوازي ما با تشريفات بيشتري انجام ميشد. اينها پارامترهايي است که بايد فارغ از خوب يا بد بود در نقد علمي ميهماننوازي بررسي شود. اجازه بدهيد از يک موضوع جالب بگويم، در ايران بين واژه غريب و غريبه خيلي فاصله وجود دارد خيلي جذاب است که اين دو کلمه يک حرف با يکديگر تفاوت دارند در معنا تفاوت زيادي با يکديگر دارند. در گذشته وقتي يک فرد وارد شهر ميشد و ميگفتند که او غريب است همه به او کمک ميکردند. اما وقتي او را او غريبه خطاب ميکردند، داستان کاملا فرق ميکند. ميگفتند او غريبه است، به او کمک نکنيد و اطلاعات ندهيد. او اجنبي است و همدگير را از معاشرت با او منع ميکردند. هر دوي اين افراد شخصي هستند که ما به درستي نميشناسيم، با اعمال دو کلمه متفاوت و شبيه هم نگاه ما به آن فرد کاملا تغيير ميکند. به همين سادگي ميتوانيم بگوييم ما ميتوانيم تبعيضي در رفتار با ميهماني که برای ما میآید، داشته باشيم. آيا نحوه حضور ميهمان بر رفتار ميهماننوازي ما ايرانيان اثرگذار است؟ نحوه حضور ميهمان نيز بر رفتار ما اثر گذار است ميهمان به صورت گردشگر به کشور ما بيايد يا يک ميهمان به صورت مهاجر به کشور ما بيايد. ما رفتارهاي متفاوتي با اين دو گروه خواهيم داشت. پس از ميهماننوازي سنتي ايراني که ما به آن افتخار ميکنيم نيز داراي نقصهايي است. ما چون ميهماننوازي سنتي را نقد و بررسي نکردهايم نتوانستيم از آن در ميهماننوازي صنعتي طرح ببريم. به نظرتان نقش و اثر پول بر ميهماننوازي سنتي چگونه است، در اصل و ذات آن تغييري ايجاد نميکند؟ به نظر من ميهماننوازي کاري است که از روي عشق، علاقه و احترام انجام ميشود. وقتي بحث پول به ميان ميآيد که گويا تمام داشتههاي معنوي فرد ميهماننواز را از او ميگيريم و آن را با پول جايگزين ميکنيم. ذهن يک ايراني متوجه اين تغيير نميشود اين مسئله در ساير دنيا هم وجود دارد. به نظر من ما بايد يک مکانيسم داشته باشيم تا بتوانيم يک اتفاق معناگرا را به صورت مسائل مالي تبديل کنيم البته اين کار راحتي نيست. به طور مثال اهداي کليه يک کار زندگي بخش است اما در حال حاضر اين مسئله زندگي بخش داراي قيمت است. ما بايد به اين مسئله در ميهماننوازي سنتي و تبديل آن به ميهماننوازي صنعتي بينديشيم. فرايند تبديل ميهماننوازي سنتي ايراني به ميهماننوازي صنعتي حتما داري تبعات و ضرر و آسيبهايي است، حتما در بعد گردشگري هم اثراتي دارد، نظر شما در اين باره چيست؟ در گذشته وقتي در خيابان مسيري را طي ميکرديد اگر ماشيني غير از تاکسي براي شما توقف ميکرد و شما را به محل مورد نظر ميرساند توقع دريافت پول از شما نداشت اما در حال حاضر که کار روي خودرو متداول و تبديل به يک درآمد شده است شما کمتر شاهد اين اتفاق خواهيد بود در تبديل ميهماننوازي سنتي به صنعتي نيز امکان وقوع اينگونه اتفاقاتي هست. يک کد فرهنگي را از بين ميبريم. اين ممکن است يکي از معايب گردشگري باشد البته خواه ناخواه وقتي جامعه به سمت مدرن شدن پيش ميرود برخي از سنتها در آن تغيير ميکند. چندين برنامه تلويزيوني و راديويي وجود دارد که در آنها امکان گردشگري معرفي ميشوند اما آيا برنامهاي داريم که در مورد مسائل فرهنگي مسافرت و گردشگري صحبت شود. برنامه داريم که در مورد روانشناسي گردشگري صحبت کند؟ حتي در حد يک مقاله در مجلات و روزنامه ميز به اين موضوعات پرداخته نشده است. مشکل گردشگران در اين تقابل سنت و مدرنيته در ميهماننوازي ما چيست؟ اين تقابل در شرايط کنوني بيشتر مصداق يک هرجومرج است. شايد بتوان نقطه عطف اين هرجومرج را بحث تعارف دانست. تعارف نقطه پيوند ميهماننوازي سنتي و صنعتي است و ما در آن دچار مشکل هستيم. نقطهاي که بدرستي اين دو مبحث را به هم وصل نکرده است. وقتي شما از يک خدماتي استفاده ميکنيد و در پايان وقتي براي رفتار محبت آميز خود مبلغ تعيين ميکنيد و در اين زمينه صراحت نداريد و اين مانند يک دست انداز عمل ميکند. تعارف در حال حاضر جزيي از فرهنگ ماست و ما آن را دوست داريم اما نقطه اتصال درستي بين ميهماننوازي سنتي که از روي عشق به ميهمان انجام ميشود و ميهماننوازي صنعتي که بحث مالي در آن دخيل است ايجاد نکرده است. تعارف براي يک گردشگر خارجي قابل درک نيست. به همين خاطر در مقالات خارجي در مورد ايران بسيار به تعارف پرداخته شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.