اهمیت لرزهخیزی بدخشان
خدیجه محمدی.دانشجوی دکترای مخاطرات ژئومورفولوژیک دانشگاه تهران
افغانستان در کمربند لرزهخیز آلپ-هیمالیا واقع شده است و به دلایل و شرایط سیاسی و جنگ کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است. پهنههای لرزهای در افغانستان یکسان گسترش نداشته و 90 تا 95 درصد زمینلرزهها در بخش شمال شرق بهویژه در بدخشان واقع شده است. باوجوداین در تاریخ زمینلرزهای این کشور چند زمینلرزه که موجب خسارات جانی و مالی شده و از اهمیت ویژهای برخوردار است، به اختصار آورده شده است. برخی از تکانهایی که در مرز غربی و جنوب غربی افغانستان ایجاد شده است، کانونی با موقعیت مرز شرق و جنوب شرقی ایران دارد که در این بخش به آن میپردازیم. در ششم رمضان 1324 هجری زلزلهای شدید در ترکستان افغانستان در هنگام روز به وقوع پیوست که بر اثر آن اکثر دیوارها و منارهای بالاحصار دولتی، واقع در شبرغان ویران و منهدم شدند (4/3/206، سراجالتواریخ، فیض محمد کاتب). در پنجم شعبان 1319 قمری زمینلرزهای مهیب در قندهار افغانستان در ناحیه کدنی رخ داد که بر اثر این زمینلرزه گسستگیهای بسیاری در سطح زمین ایجاد شد و پسلرزههای آن تا پنج روز ادامه داشت. علاوهبراین مرغزارها و زمینهای کشاورزی شکاف برداشته و گسسته شدند و همین مسئله باعث تجمع آب در این زمینها شد که بهسرعت در لایههای درونی زمین نشست کردند (4/2/173، سراجالتواریخ، فیض محمد کاتب). بیستونهم ذیحجه سال 1328 در ساعت سه بامداد زمینلرزهای در ترکستان (بدخشان) رخ داد که بر اثر آن اکثر خانهها ویران شدند؛ ولی تلفات جانی نداشت (4/3/437، سراجالتواریخ، فیض محمد کاتب). در سال 1505 میلادی زمینلرزهای در پغمان رخ داد که بر اثر آن شهر کابل هم خسارتهایی برداشت. همچنین بر اثر زمینلرزهای که در مزارشریف در همین سال رخ داد، شهر آیخانم که در محل تقاطع رودخانه کوکچه و رودخانه پنج قرار داشت، خسارتهای بسیاری را متحمل شد و به شهری مخروبه مبدل شد. بالور در سال 1960 میلادی در مقالهای به سه زلزله شدید افغانستان که در بالا به آنها پرداختیم (که عبارتاند از زمینلرزه ترکستان یا همان بدخشان، زمینلرزه قندهار در ناحیه کدنی و زمینلرزه مزارشریف در شهرستان آیخانم) اشاره کرده است. در سال 1962 میلادی، شوروی سابق، اطلسی از زمینلرزههای قبل از سال 1957 میلادی را تهیه کرد. در این اطلس شمال شرق افغانستان کانون زمینلرزههای مهم و فراوانی را نشان میدهد و بر اهمیت لرزهخیزی بدخشان میافزاید. در بخش شمال شرق افغانستان زلزلههایی با بزرگای بیش از 6 همانند زلزلههای چاه آب با بزرگای 6.1، رستاق با بزرگای 7، شهر بزرگ با بزرگای 7.3 و خرم-سارباغ و نهرین با بزرگای 6 ریشتر به وقوع پیوسته است. متذکر میشویم که در بخش شمال شرق افغانستان در سالهای 1955-1987 میلادی بیش از سههزارو 160 زمینلرزه به وقوع پیوسته است. زمینلرزههای هرات که غرب افغانستان و مرز شرقی ایران را شامل میشوند، به وقوع پیوسته و بعد از وقفههای چندینساله بازمیگردند. هرات کموبیش زلزلههایی را تجربه کرده؛ اما مرکز آن همواره مناطقی در شرق ایران بوده است. بخش جنوب غربی افغانستان و مرز جنوب شرقی ایران از نظر لرزهخیزی ضعیف و نواحی هموار را در بر میگیرد؛ ولی گهگاهی از زمینلرزههای مناطق همجوار تکانهایی این بخشها را میلرزاند. در این مقاله به زمینلرزههای مهم افغانستان و مرز مشترک ایران و افغانستان با تأکید ویژه بر مرز غربی و جنوب غرب افغانستان و شرق و جنوب شرق ایران اشاره کردیم که بیشتر تحت تأثیر گسل هریرود و گسلهای واقع در محدوده ایران هستند؛ ولی باید یادآوری کرد که زمینلرزههای رخداده در ایران موجب تکانهایی در غرب و جنوب غرب افغانستان نیز شده است.
