|

محكومان فراموشکار تاريخ

شهريار سليمانى‌آزاد. پژوهشگر لرزه زمين‌ساخت سازمان زمين‌شناسي کشور

در گستره كم‌آب ايران‌زمين، مردمان از ديرباز و به‌ناچار براي دسترسي به آب مورد نياز خود در كوهپايه‌ها مأوا گرفته‌ و زيسته‌اند و در گذر زمان جوامع و ابنيه خود را توسعه داده‌اند. بيشتر اين رشته‌كوه‌ها و كوهپايه‌ها به سبب جابه‌جايى‌هاى سطحى گسل‌ها و... به هنگام رخداد زمين‌لرزه‌ها و... شكل گرفته‌اند، ازاين‌رو، ما مردمان ايران‌زمين به مرور زمان با تمركز اجباري هرچه بيشتر در نزديكى اين گسل‌هاي لرزه‌زا همواره جان و دارايى خود را آسيب‌پذيرتر كرده‌ايم. به بيان ديگر، توسعه پايدار كه گام نخست آن در گرو توسعه ايمن است، رفته‌رفته در اين سرزمين به آرزويى بس دشوار و دست‌نيافتني بدل شده است. در 41 سال پيش، طبس در گستره خاوري ايران تجربه‌گر يكى از بزرگ‌ترين و شديدترين زمين‌لرزه‌هاى اثرگذار شد؛ اثرگذار از اين منظر که افزون‌بر خسارات و تلفات فراوان، بعدها اين زمين‌لرزه به همراه ديگر زمين‌لرزه‌هاي بزرگ ايران مسبب اصلي شكل‌گيرى آيين‌نامه‌اى فنى در جامعه مهندسى كشور شدند تا بتوان با مقرون‌به‌صرفه‌ترين تمهيدات تخصصى به ايمن‌سازي صنعت ساخت‌وساز در ايران پرداخت. از آن هنگام تاكنون (و به‌ويژه در طول يكى، دو دهه اخير) و با افزايش جمعيت، مهاجرت، گسترش ساختمان‌سازي و نوسازي و نيز به‌روزرساني‌هاي چندين‌باره آيين‌نامه يادشده و... بهترين زمان بود تا دستورالعمل‌هاي ايمن‌سازى و مقاوم‌سازى اين آيين‌نامه لازم‌الاجرا در كشور به بهترين شكل مورد استفاده قرار گيرد، ولى به شهادت جامعه فنى-‌ مهندسى كشور و به سبب بي‌توجهي‌هاي فني فراوان، سرمايه‌گذارى برخي سياسيون در صنعت پرسود ساختمان و دورزدن قوانين فنى و... عملا در بيشتر موارد اين موقعيت به يك فرصت‌سوزي ختم شد و به‌اجرادرآمدن حتي طراحى‌هاى خوب، ايمن و مقرون‌به‌صرفه انگشت‌شمار نيز با ضعف عملكرد بخش نظارتى، به كمترين سطح كيفى رسيد. مگر نه‌اينكه آگاهى تعهدآور است!؟ ما مردم هرچه بهتر و بيشتر بدانيم، آگاه‌تريم و ازاين‌رو نسبت به مطالبات بحق خود و جامعه خود متعهدتر. اگر در يك سامانه اجتماعي هر يك از اجزا در موقعيت درست خود عمل کنند، مشكلى نيست. مشكل آنجاست كه در بيشتر موارد، اجزا در موقعيت مناسب قرار ندارند و بنابراين در واقعيت نمي‌توان عملكردي ثمربخش را از اين به‌ظاهر سامانه انتظار داشت. مردم با صرف هزينه‌هاى بسيار هنگفت، پول خانه‌دارشدن خود را به متولياني مى‌پردازند كه با سهل‌انگارى‌هاى فنى عامدانه و غيرعامدانه آن را در ميان‌مدت و حتي كوتاه‌مدت به باد خواهند داد. در طول گذر 119سال گذشته هنوز هيچ‌يك از شهرهاى بزرگ ايران زمين‌لرزه‌اى به‌واقع بزرگ را تجربه نكرده‌اند و اين در حالى است كه پيشينه و شواهد تاريخى گواه ويرانى‌ها، تلفات و خسارات گسترده آنها با زمين‌لرزه‌هايى است كه پس از رخداد آنها گاه حتى تا مدت‌ها مردمان بسيارى در آن زيستگاه يافت نمى‌شدند. شهرهايي مانند تبريز و تهران (رى) نمونه‌هاى بارز اين موضوع هستند كه درحال‌حاضر با مساحت و جمعيتى بسيار فراتر نسبت به گذشته خود و با تركيبى از ساخت‌وسازهايى ناايمن و ايمن در حريم گسل‌هاى جنبا و لرزه‌زا در مقابل رخداد حتى يك زمين‌لرزه با بزرگاي متوسط نيز بسيار آسيب‌پذيرتر شده و شرايط بسيار نگران‌كننده‌اى را پيش‌روى متوليان دلسوز قرار مي‌دهند. درحال‌حاضر، تلاش چندين‌ساله متخصصان انگشت‌شمار لرزه زمين‌ساخت کشور در سازمان زمين‌شناسي نيز در چاره‌انديشى فنى و صحيح براى اين موضوع با بي‌توجهي و سهل‌انگاري‌هاي فنى زمين‌خواران، بسازوبفروش‌هاى غيرمتخصص و سياسى و مسئولان غيرمتخصص در وزارتخانه‌هاي نامرتبط همچنان ابتر باقي مانده است. در چنين شرايطي و با وجود متخصصان، اطلاعات فني کافي و قوانين لازم‌الاجرا، عملکرد درست بخش نظارتي در اين سامانه فني بسيار مهم مي‌نمايد. به سبب مدت‌زمان طولانى مورد نياز براي تأمين انرژى لازم به منظور رخداد يك زمين‌لرزه بزرگ در پوسته زمين، دوره بازگشت زمين‌لرزه‌ها طولانى است و ازاين‌رو، غفلت از رخداد زمين‌لرزه‌ها و فراموشى براى مردم امرى است بسيار محتمل. اين وظيفه متخصصان متعهد و مسئولان دلسوز است كه با توجه كامل به اين امر از فرصت‌سوزى براي ايمن‌سازى محيط زندگى اجتناب كرده و قدمي به‌واقع كارساز براى توسعه پايدار كشور بردارند و متأسفانه اين همان چيزي است كه تا به امروز بيشتر به يك رؤيا شباهت داشته و بس. آنها كه گذشته را به ياد نمى‌آورند تا از آن عبرت بگيرند، محكومند كه آن را تكرار كنند. اگر از آنچه که قبلا و بارها به سبب کوتاهي‌کردن پيشينيان ما در انجام ساخت‌وسازهاي مقاوم و ايمن در پهنه‌هاي لرزه‌خيز و خطرناک که باعث آسيب‌رساني به آنها شده غافل شويم، به‌ناچار آن را تکرار خواهيم کرد و آن هم در شرايطي بسيار آسيب‌پذيرتر و ازاين‌رو شديدتر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.