اينجا زلزلهاي جاريست...
مینا نظریکمال. مدرس و پژوهشگر حوزه روانشناسي بحران
به قضاوت و ارزيابي مردم از خطرات موجود يا احتمالي، «ادراک خطر» گفته ميشود. ادراک خطر در واقع برداشت از جهان و مبتني بر تجارب و باورهاي افراد است. اين ادراک در بستر هنجارها، سيستم هيجاني و ويژگيهاي ذاتي فرهنگي و اجتماعي افراد شکل ميگيرد. تقريبا تمام انسانها به سيستم ادراک خطر مجهز هستند؛ چه در حال رانندگي، يا فکرکردن درباره ايمني و نگراني براي آتشسوزي و... اکثر مردم، ديدگاهي به تمام خطرات دارند؛ حتي خطراتي که مستقيما با آنها مواجه نشده باشند و اين ادراک بر تصميمگيري فرد نسبت به پذيريش خطر و رفتار وي قبل، حين و پس از بحران تأثير ميگذارد. با وجود اين، نه ادراک و برداشت فرد و نه نگرش او به خطر، نبايد با رفتار واقعي وي برابر دانسته شود. پژوهشهاي مختلف نشان ميدهند تفاوتهاي فرهنگي و قوميتي بر واکنش و تابآوري بعد از بلايا تأثيرگذار است. با وجود آنکه زلزله در همه کشورهاي جهان و بهخصوص ايران، بالاترين نمره را در فهرست وقايع خطرناک دارد، ساخت و خريد منازل مسکوني روي گسل يا رعايتنکردن اصول ايمني در بازسازي ساختمانها در مناطق زلزلهزده از سوی مهندسان و مردم محلي، نشان ميدهد با مسئلهاي در حوزه ادراک خطر مردم مواجه هستيم.
آيا ادراک خطر بيشتر به آمادگي قبلي براي حوادثي مانند زلزله ميانجامد؟ نتايج پژوهشها در اين زمينه متناقض است؛ پارهاي همبستگي مثبت را گزارش دادند، اما گروهي ديگر نشان دادند عوامل ميانجي در رابطه ادراک خطر و آمادگي براي مواجهه با آن وجود دارند: مانند هنجارهاي اجتماعي درباره درستي و مسئوليتپذيري، باور افراد درباره قدرت کنترل و سازگاري مؤثر با شرايط و هنجارهاي فرهنگي-اجتماعي که به افکار، احساسات و واکنشهاي افراد در موقعيتها و زمانهاي خاص شکل ميدهد. بر اين اساس، الگوهاي فرهنگي در هر مدل از مداخله بايد در نظر گرفته شود؛ حتي در چگونگي تشکيل شبکههاي حمايتي محلي که از ضروريات مداخله پس از بحران است، توجه به خردهفرهنگها و فرهنگهاي قومي منطقهاي حائز اهميت است. همچنين براي سرپايي مجدد افراد جامعه، لازم است مؤسسات خدمات اجتماعي (مراکز مذهبي، فرهنگي و سلامت روان) بهسرعت فعاليتهاي خود را از سر گيرند. در پارهاي از موارد ورود به بافت فرهنگي و ارائه حمايتهاي رواني و اجتماعي، مستلزم فعاليت در سطح وسيع جامعه بوده و بدون حمايت منابع سياسي، مالي و مذهبي امکانپذير نيست. آيا آگاهي از احتمال خطر، به رفتار کاهش خطر ميانجامد؟ پژوهشها نشان ميدهند واکنش به احتمال خطر از مسائل روانشناختي تأثير ميپذيرد. بررسيها در کشور نپال نشان داد تجربه قبلي زلزله و نگراني درباره آسيبهاي بعدي، به ميزان معناداري آمادگي پاسخدهندگان را تحت تأثير قرار ميدهد. بااینحال، عموم اين مطالعات در کشورهاي مختلف مبتني بر نمونههاي کوچک بودهاند. حتي تجارب زلزلههاي اخير نيز نشان ميدهد مردم ايرانزمين در مقاومسازي و بازسازي منازل مسکوني خود پس از سيل و بهخصوص زلزله، اهميت چنداني به خطرات احتمالي آتي نميدهند. چه عواملي بر ادراک خطر افراد تأثيرگذار است؟ بر اساس يافتههاي پژوهشي، افراد جامعه زلزله را بهعنوان خطری بالقوه در نظر نميگيرند. داشتن تجربه قبلي زلزلهاي مخرب، از متغيرهاي روانشناختياي است که ارتباط معناداري با ادراک خطر دارد. خوشبيني هم بهعنوان الگوي قضاوت ذهني، سبب ميشود افراد خود را نسبت به همسالان و همجنسهاي خود از خطرات بالقوه زندگي مصون بدانند؛ اين افراد همچنين از لحاظ جسماني سلامت و خوشحالي بيشتري را تجربه ميکنند؛ اما خوشبيني بر ادراک و پذيرش خطرات بالقوه احتمالي تأثير منفي دارد؛ چراکه اين افراد احتمال خطر را کمتر از واقع برآورد ميکنند! همينطور افرادي که در جريان آمادگي براي زلزله، با توسل به پارهاي از مفاهيم معنوي و ناديدهگيري ديگر معاني و مفاهيم، صرفا به آرامکردن خود و در نتيجه عدم ايجاد تغيير متوسل ميشوند نيز ادراک خطر و در نتيجه آمادگي کمتري نسبت به وقوع زلزله خواهند داشت. در واقع بسياري از افراد، با وجود تمام تلاشهاي مديريتي در جهت آموزش همگاني، با سد باورهاي ناکارآمد خود به بلاياي طبيعي و خصوصا زلزله واکنش نشان ميدهند. از بعد اجتماعي و مالي نيز زنان، سالمندان و کودکان، گروههاي قومي، مستمندان و افراد با نيازهاي ويژه جسماني و روانشناختي در معرض آسيب بيشتري قرار دارند. سؤالي که وجود دارد اين است که آيا آسيبپذيري بيشتر، با ادراک خطر بيشتر رابطه دارد؟ پارهاي از بررسيها نشان دادهاند زنان و گروههاي قومي اقليت، ادراک خطر بيشتري را گزارش ميدهند. آيا انکار خطر، نقطه مقابل پذيرش وجود خطر است؟ يکي از دلايل اصلي عدم پاسخ به خطر، اين است که افراد وارد حالت انکار ميشوند. تجارب گذشته از هشدارهاي نادرست يا هشدارهاي فاجعه نادرست ميتواند بهراحتي مردم را به اين باور برساند که نيازي واقعا به اقدام و عمل نيست! اگر مردم به منبع هشدار اعتماد نداشته باشند، در اين صورت انکار ممکن است شديدتر هم باشد. دليل ديگري که مردم به نشانههاي هشدار پاسخ نميدهند، اين است که نميخواهند از آنچه ديگران انجام ميدهند، متفاوت باشند. انسانها موجودات بسيار اجتماعياي هستند و ما تمايل داريم مسير خود را از ديگران تقليد کنيم. اگر اکثريت مردم به علائم هشداردهنده پاسخ ندهند، ما تمايل به انطباق با اين رفتار و پيروي از آنها را خواهيم داشت و مهم نيست که چقدر موقعيت خطرناک باشد! دليل ديگري که مردم به تهديد پاسخ نميدهند، اين است که نميدانند چه بايد بکنند. در زندگي روزمره، رفتارهاي از پيش برنامهريزيشدهاي وجود دارند که ما بر اساس آنها عمل ميکنيم. هنگامي که افراد وضعيت جديدي را تجربه ميکنند، طرح مشخصي در دسترس ندارند و بنابراين بايد رفتار جديدي ايجاد کنند. در شرايط عادي، ايجاد رفتار جديد امکانپذير است؛ اما در شرايط اضطراري و وجود تهديد جاني و مالي، به دليل فشار زمان، اين توان تصميمگيري و واکنش مناسب تحت تأثير قرار ميگيرد که اين حالت، همراهي و همفکري تيمهاي مشورتي را در جهت افزايش فرهنگ ايمني بازماندهها ميطلبد. در کل و با توجه به آنچه گفته شد، به نظر ميرسد برای رسيدن به فرهنگ ايمني فعال که برايند ارتقای سطح آمادگي شناختي و رفتاري افراد جامعه در مقابل بلاياي طبيعي است، لازم است به بررسي علل و عوامل فرهنگي، رواني و اجتماعي موثر بر عملکرد مردم ايران پرداخته و حتي روشها و محتواي استفادهشده براي راهبردهاي استراتژيک و ابزارهاي موثر و همينطور دانشافزايي و آگاهيبخشي همگاني را بر اساس اين عوامل بنا گذاشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.