زواياي پنهان در پيشيابي وقوع زمينلرزهها
صغري رضائي. پژوهشگر پسادکتری فیزیک دانشگاه زنجان
کشور ايران، در امتداد کمربند لرزهخيز آلپ-هيماليا قرار گرفته و يكي از کشورهاي لرزهخيز جهان است. در چند صد سال اخير زمينلرزههاي مخرب و ويرانگري در اين منطقه اتفاق افتاده که تلفات و خسارات سنگيني را بههمراه داشته است. نواحي اصلي جنبش کمربند آلپ-هيماليا در پهنه ايران با ترتيب نزولي در فعاليت لرزهاي عبارتاند از: زاگرس، البرز، شرق، ايران مرکزي و آذربايجان. لرزهخيزي ايران تاکنون مورد مطالعات زيادي قرار گرفته است. وقوع زمينلرزههايي چون زمينلرزه طبس (25 شهريور 1357 با بزرگاي گشتاوري 7.4) و زمينلرزه بم (5 دي 1382 با بزرگاي گشتاوري 6.5) يادآور اين مطلب است که حتي منطقههاي نزديک به ايران مرکزي، که لرزهخيزي کمتري نسبت به مناطق ديگر ايران دارند نيز به علت نيروهاي وارده در معرض خطر زمينلرزه هستند. از اینرو، ضرورت بررسي روشهاي پيشيابي زلزله و يافتن مناطق پرخطر لرزهاي براي پيشبرد اهدافي چون ساماندهي مراکز مديريت بحران، برنامهريزيهاي کوتاهمدت براي بهسازی لرزهاي و اولويتبندي مناطق از نظر آسيبپذيري، امري بسيار حياتي است. در سالهاي اخير، کوششهاي متعددي براي پيشبيني زمينلرزهها صورت گرفته است. پيشيابي زمينلرزه عبارت است از تعيين محدوده بزرگي، مکان و زمان يک زمينلرزه که به وقوع خواهد پيوست.
بهطورکلي، اين پيشيابيها از ديدگاه نوع تحليل و روش انجام مطالعه به روشهاي تکتونيکي، پيشنشانگري و آماري تقسيم ميشوند. در پيشيابي تکتونيکي به دگرشکلي زمين توجه ويژهاي ميشود، يعني بايد گسل فعال را شناخته و ميزان تجمع تنش و لغزش در آن را بررسي کرد. در پيشيابي به روش پيشنشانگري، پارامترهاي مختلفي را که قبل از وقوع زمينلرزه تغييراتي در آن پديد ميآيند مورد بررسي دقيق قرار ميدهند. تاکنون پيشنشانگرهاي متعددي شناخته شده است. از مشکلات اصلي در استفاده از پيشنشانگرها، نياز داشتن به تجهيزات و صرف هزينه زياد است. پيشيابي آماري با پيشفرض اينکه زمينلرزهها قابل تکرارند، آغاز ميشود. محققان با استفاده از دادههاي کاتالوگ زمينلرزه، الگوهاي لرزهاي را از روي زمينلرزههاي گذشته (کجا و با چه دوره بازگشتي) استخراج کرده و با انجام مطالعات آماري روي اين دادهها سعي ميکنند الگوهاي زماني و مکاني رويدادن زمينلرزه در آينده را پيشبيني کنند. اين روش به جهت در دسترس بودن و همچنين مقرونبهصرفه بودن آن مورد توجه است و هرچه دقت و تعداد دادههاي ثبتشده در کاتالوگ لرزهاي مناسبتر باشد، پيشيابي دقيقتر بوده و ميتوان درستي نتايج را نيز صحتسنجي کرد. از ميان روشهاي آماري ميتوان به روشهاي اطلاعات الگو، شدت نسبي، رتبهپيج و اطلاعات الگو-رتبهپيج اشاره کرد. در روش اطلاعات الگو-رتبهپيج از روشهاي مبتني بر شبکههاي پيچيده و مفهوم رتبهپيج استفاده شده است. رتبهپيج، به فناورياي گفته ميشود که بر پايه آن موتورهاي جستوجو مانند گوگل، وبگاههايي که بازديد بيشتري داشتهاند را در ردههاي بالاتري نسبت به بقيه قرار ميدهند. بنابراين، به کمك اين روش، کاربراني که کلمه ويژهاي را جستوجو ميکنند، ميتوانند ابتدا وبگاههايي را ببينند که هم به خواسته آنها نزديكتر است و هم بازديد بيشتري داشته است. رتبهپيج مربوط به يك نقطه بهصورت بازگشتي تعريف شده و وابسته به مقدار رتبهپيج همسايههاي متصل به اين نقطه، تعريف ميشود. گرهي که به گرههايي با رتبهپيج بالا متصل باشد، خود نيز رتبهپيج بالايي دريافت ميکند. در محاسبه رتبهپيج براي زمينلرزهها، زمينلرزههاي کوچک نيز نقش مهمي دارند. در روش حاضر مفهوم رتبهپيج با روش اطلاعات الگو ترکيب شده و روش جديدي حاصل شد که نسبت به روش اطلاعات الگو در منطقه ايران موفقيت بهتري در پيشيابي داشت. در اين روش علاوهبر در نظر گرفتن تعداد زمينلرزهها در هر گره، ارتباطات بين زمينلرزهها هم در نظر گرفته ميشوند. در اين روش زمينلرزههاي اهر-ورزقان (21 مرداد سال 1391 با بزرگاي گشتاوري 6.4)، زمينلرزه مورموري (27 مرداد 1393 با بزرگاي گشتاوري 6.2) و زمينلرزه سرپل ذهاب (4 آذر 1397 با بزرگاي گشتاوري 6.3) مورد بررسي قرار گرفتند که نتايج، حاکي از موفقيت اين روش جديد بودند. در روش ديگري از مفهوم رتبهپيج بهعنوان يک عامل پيشيابي استفاده شد که در منطقه ايران و ايتاليا مورد بررسي قرار گرفت. نتايج اين روش نشان داد که قبل از زمينلرزه اهر-ورزقان، اين کميت شروع به افزايش ميکند تا اينکه زمينلرزه اصلي رخ ميدهد. در منطقه ايتاليا هم نتايج مشابهي حاصل شد. همانطورکه پيشتر بيان شد در مدلهاي پيشيابي جديد از مفهوم شبکههاي پيچيده استفاده شد. در توضيح شبکههاي پيچيده بايد بيان کرد که در سالهاي اخير، اين نظريه بهعنوان ابزاري مناسب براي مطالعه پديدههاي پيچيده شناخته شده است. در اين روش، اجزای سامانه بهعنوان گره و برهمکنش ميان اين اجزا با يالهاي بين آنها نشان داده ميشود. زمينلرزهها نيز پديدهاي پيچيده وابسته به زمان و مکان هستند که بهطور ناگهاني بهخاطر جابهجايي گسلها در پوسته زمين به وقوع ميپيوندند. در نظر گرفتن تمام عواملي که موجب جابهجايي گسلها ميشوند و قراردادن آنها در يک مجموعه معادلات رياضي که بتواند پديده زمينلرزه را توصيف کند، کار دشواري است. اما در نظريه شبکههاي پيچيده نيازي به دانستن جزئيات سامانه نداريم و فقط با دانستن بزرگا، زمان وقوع و مکان رخداد زمينلرزه (اطلاعات آماري)، قادر به درک جنبههاي مختلف پديده زمينلرزه هستيم. براي ساخت شبکه زمينلرزهها، نخست بايد سري زماني لرزهها را بهصورت يک شبکه تصوير کرد. بعد از ساخت شبکه زمينلرزهها، اثر عوامل گوناگوني را ميتوان بررسي کرد. براي نمونه، اثر اندازه سلولي بر روي شبکه و تغييرات کميتهاي توپولوژيک مانند تابع توزيع درجات، ضريب خوشهاي، طول مشخصه و... بر حسب اندازه سلولي را ميتوان محاسبه کرد. همچنين قوانين معروف کلاسيکي گوتنبرگ-ريشتر و اموري نيز از مفهوم شبکه زمينلرزهها بهدست آمده است. در کاري ديگر، شبکه پوياي زمينلرزهها و فرضيه اتصال ترجيحي براي زمينلرزههاي جديد مورد بررسي قرار گرفت که نتايج، تأييدي بر اين موضوع است که زمينلرزههاي جديدي که وارد شبکه ميشوند، ترجيح ميدهند به زمينلرزههاي با درجه يال بيشتر، متصل شوند. اين مفهوم نشاندهنده اين موضوع است که شبکه زمينلرزهها، اتفاقي نيستند و قاعده و قانون در آنها وجود دارد. در واقع با استفاده از نظريه شبکههاي پيچيده شايد بتوان زواياي پنهان در پيشيابي وقوع زمينلرزهها را بهدست آورد. لازمه اين کار، صرف وقت و سرمايهگذاري در اجراي طرح پژوهشي است که اميدواريم با همکاري عوامل ذیربط محقق شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.