لذت انحطاط
«گوستاو آشنباخ -یا بر اساس نام و عنوان رسمی او از پنجاه سالگیاش فون آشنباخ- در بعدازظهری بهاری از سال هزار و نهصد و اند، سالی برای قاره ما چندین ماه تمام آبستن خطر، از خانهاش در خیابان پرینس رِگِنت شهر مونیخ، تنها و به هوای گردشی دراز، بیرون آمد. خسته و بیتاب از کار ساعات پیش از ظهرش، کاری دشوار و خطیر و لازمهاش در لحظه کنونی کمال بصیرت و باریکبینی، و نیز حوصله و موشکافی و پشتکار، این نویسنده نتوانسته بود بر کوش و جوش نیروی خلاق دورنش، بر آن motus animi continus که به گفته سیسرو سرچشمه هنر سخنآرایی است، حتی بعد از ناهار هم مهار بزند.» این توصیف آغازین توماس مان از قهرمان شاهکار کوتاهش، «مرگ در ونیز» است؛ داستانی تمثیلی که در آن گوستاو فون آشنباخ، این نویسندهِ جاافتاده و تثبیتشده، در گردشی بعدازظهری، با سفیر مرگ مواجه میشود و از همان جا سیر نابودیاش آغاز میشود. ذهن آشنباخ انگار که به تسخیر خواب و خیالهای ناشی از مرگ درآمده و آنچه او در صحنه آغازین داستان میبیند، در روند داستان تکرار میشود و مرگ در هیئتهای مختلف هربار به شیوهای او را به نقطهای که نابودی نویسنده در آن مقدر شده میکشاند. روایت تمثیلگونه توماس مان در «مرگ در ونیز»، مفهومی میسازد که فراتر از زندگی شخصی قهرمان داستان است و میتوان با بسط آن، سرگذشت آشنباخ را سرگذشت نسلی از نویسندگان و روشنفکران آلمانی دانست. همچنین این روایت تمثیلی را میتوان تصویری از زمانهای دانست که یکی از پرآشوبترین دورههای تاریخ معاصر است. محمود حدادی، که چند سال پیش ترجمهاش از «مرگ در ونیز» منتشر شده بود، در بخشی از مقدمهاش درباره این ویژگی داستان نوشته: «... اما توجیه عینیتر، استادی نویسنده در دستمایه قراردادن واقعیتهای داستان برای دستیابی به یک جهاننگری کلی و بر مبنای آن، نقد روزگار خود است. زیرا واقعیت دارد که در روزهای نگارش این اثر، خطر جنگ استعماری میان فرانسه و آلمان جدی شده بود. واقعیت دارد که توماس مان در سال 1911 سفری به ایتالیا میکند و واقعیت دارد هم که در همین سال در ونیز وبایی شیوع مییابد که با پردهپوشی مصلحتاندیشانه مقامات رسمی، جان بسیاری را میگیرد. با اینحال، درست فاصلهگرفتن از این رویدادها، که به سهم خود شرحی باریکبینانه مییابند، درک ارزش داستان را ممکن میسازد، چون فراتر از روایت صرف سرنوشت قهرمان آن، خواننده را با این پرسش روبهرو میکند: در اجتماعی که سنتها و ظواهری سختگیرانه بر روابط آن حاکماند، خواستهها و نیروهای ناآگاه و نهان شخصی ممکن است به چه راههای نامنتظری درغلتند و رویارویی عناصر ناهمساز چنین اجتماعی ممکن است به چه کشمکشهایی درون انسان بینجامد؟». توماس مان «مرگ در ونیز» را در سال 1912، در سیوهفتسالگیاش مینویسد و از آن زمان به بعد این داستان تمثیلی و چندساحتی، مورد نقدها و تفسیرهای متفاوتی قرار میگیرد. قهرمان بورژوای این داستان، گوستاو فن آشنباخ، نویسنده و هنرمند مشهوری است که با نظم و قاعدهای سفت و سخت عمری به کار هنر مشغول بوده اما در آستانه پیری، خسته از کار و شیوه زندگیاش، به نیروی غریزه تن میدهد و به راه زوال میرود. غریزه نویسنده سالخورده بر نیروی عقلش چیره میشود و آشنباخ در تبعیت از میل برانگیختهاش به ونیز افسانهای سفر میکند. ونیزِ گرم، آلوده به وبا و گرفتار وضعیتی بحرانی است اما اینها هیچ اهمیتی برای آشنباخ ندارد و او روزبهروز بیشتر به نیروی عشق و غریزهاش تسلیم میشود. در اینجا زندگی شخصی و حیات اجتماعی در هم تنیدهاند و بحران شخصی آشنباخ با بحران بیماری شهر پیوند میخورد. کشش او به پسربچه لهستانی آمیزهای از عشق و مرگ است که در نهایت به مرگ او میانجامد. غلبه غریزه و احساسات او بر عقلانیت و اخلاقیات جامعه بورژوایی نقطه آغاز تباهی و نابودی نویسنده سالخورده است. او بیاعتنا به جایگاه و اعتبار خویش و نیز بیاعتنا به بیماری شهر، در ونیز با آن فضای وهمآلودش به دنبال عشق پیرانهسر خود به پسربچه سرگردان است و از بازگشت به خانه سر باز میزند. حدادی در پایان کتاب، دو نقد درباره «مرگ در ونیز» ترجمه کرده که یکی از آنها نوشته هاینریش مان است. در بخشی از این متن میخوانیم: «این یکی، در گوشه این میدان، گوهری را در این قمار باخته است که در چشمش نفیستر از آن به تصور نمیآمد: یک پیری پربار و هنرآفرینیِ آخرین مرحله زندگی، هنرآفرینی سالهای خردمندی و کمال را. او دیگر نخواهد نوشت و به بلندای چشمانداز پیری نخواهد رسید، به آن بلندا که به نور و زندگی جامعیت راستین آن را میبخشد، نیز نگرش خونسردانهاش را هم. عمرش کوتاه خواهد بود و ساعت خروجش آشفته و در چنبره افسون هوسی به دور از قاعده. با اینحال، این ساعت او انسانی خواهد بود و او را، در پرتو عشق، عشقی خاموش و بیوصال، یک آخرینبار از برج عاج تنهاییاش نجات میدهد و با واپسین تپشهای قلبش چنان شوری در سینه او میدواند که انگاری این قلب تازه به جنبش درآمده است. آیا جا دارد که پشیمان شود؟ آشنباخ حتی در بند چنین پرسشی از خود نیست. در گرداگرد او، این شهر بیمار است و همچنان که از چنین لولیای جز این هم انتظار نمیرود، از سر سودجویی، این بیماری را پنهان میکند. ونیز آن زیبایی است که اغوا میکند و میکشد. از دوردست دور، به واسطه کابوسها و پیکهایی معمایی و بر چهره هریکشان نقابی موهوم از مرگ، مردی را به پیش خود کشانیده است که مستعد است تا بر سینه او بمیرد. شرجی شیرین و مشکوک هوای این آدم آباد، رنگهای شادیبخش فسادش، و انحطاط لذتبخش آن، همگی تمثیلی است و سرنوشتی همگانی: یک جان، تجربه خود، تجربه آخر و همهرنگ خود را با تجربه جهان خارج درمیآمیزد و از شوق و وحشتهای این دو حوادثی سر برمیدارند که در عمق و مفهوم خود بسیار گرانبارند...». «مرگ در ونیز» را سالها پیش حسن نکوروح به فارسی برگردانده بود و محمود حدادی در سال 1393 ترجمه دیگری از این داستان را در نشر افق منتشر کرد. ترجمه حدادی به تازگی در همین نشر بازچاپ شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.