|

لیرشاه به روایت تهرانی

شرق: شکسپیر ذخیره‌ای است تمام‌نشدنی. ذخیره‌ای که با بی‌شمار دیدگاه و رویکرد می‌توان سراغش رفت و دست‌خالی برنگشت. نویسندگان و هنرمندان مدرن غرب هرگز از ارجاع به او غافل نبوده‌اند و ردونشان و تأثیر او را در آثار مدرن بسیاری می‌توان پیدا کرد. اقتباس‌های تئاتری مختلف با برداشت‌های نو از آثار شکسپیر همچنان رواج دارد. جلال تهرانی نیز در نمایشنامه «پاییز پادشاه» که در انتشارات مکتب تهران منتشر شده است به سراغ اثری از او رفته است. «پاییز پادشاه» برداشتی است از یکی از مشهورترین آثار شکسپیر، یعنی نمایشنامه «شاه‌لیر»؛ داستان پادشاهی که قلمرو خود را بر اساس اینکه کدام‌یک از فرزندانش بیشتر به او مهر می‌ورزند بین آنها تقسیم می‌کند و آنها که زبان‌بازی بلدند سهم‌های بزرگ را از آن خود می‌کنند و دختری که اهل زبان‌بازی نیست اما در دل واقعا به پدرش عشق می‌ورزد سهمی نمی‌برد و خود پادشاه نیز البته دیوانه و آواره رها می‌شود. آنها که «شاه‌لیر» شکسپیر را خوانده باشند طبعا با «پاییز پادشاه» جلال تهرانی بیشتر ارتباط برقرار خواهند کرد و ارجاعات آن را بهتر درخواهند یافت. شخصیت‌های «پاییز پادشاه» نیز همان شخصیت‌های نمایشنامه «شاه‌لیر» هستند: لیرشاه، ادموند، گانریل، ادگار، کوردلیا، کنت و دلقک. نمایشنامه با تک‌گویی لیرشاه خسته آغاز می‌شود که می‌خواهد تخت خود را میان فرزندانش قسمت کند. او می‌گوید: «پاییز که پوست مرا به رنگ سرخ درآورد، پادشاهی من، حراج می‌شود. من، لیرشاه، خسته‌ام از حکم راندن بر سرزمینی که در آن، سال‌هاست که آب، از آب نمی‌جنبد، خاک، بر آسمان نمی‌خیزد، آتش در خانه‌ها نمی‌گیرد...». زبان و لحن و دیالوگ‌های نمایشنامه، هرچه پیش‌تر می‌رویم، می‌بینیم که گواه دید خاص جلال تهرانی به اثر شکسپیر است؛ دیدی آمیخته به طنز و طعن و شوخ‌طبعی. این طنز را که طنزی تلخ است در دیالوگ‌های شخصیت‌های نمایشنامه به خوبی می‌بینیم. برداشت ویژه تهرانی هم در پرداخت شخصیت‌های نمایشنامه نمود یافته و هم در شیوه دراماتیزه‌کردن دوباره یک متن دراماتیک. شخصیت‌ها اگرچه برای کسی که شاه‌لیر را خوانده نام‌هایی آشنا هستند اما در برداشت تهرانی با چهره‌هایی تازه و آشنایی‌زدایی‌شده از آنها مواجهیم یا به بیانی با کشف ظرفیت‌های بالقوه‌ تازه‌ای در آنها و به فعل درآوردن این ظرفیت‌ها در متن نمایشی. آنچه می‌خوانید قسمتی است از این نمایشنامه: «دلقک: و امشب دست آخر بازی می‌شود. کنت: آن یکی باید با کی حرف بزند؟ ادموند؟ با ادموند که حرف‌هایش را زده است. کوردلیا: یعنی که توطئه‌ای در کار نبوده است. پدر! ادگار می‌خواسته با شما حرف بزند. لیر: پس این نامه را ادگار نوشته است. دلقک: امان از دهانی که بی‌وقت باز شود. کوردلیا: من این را نگفتم. نمی‌دانم که گفته باشم. پدر این را خوب می‌داند. دلقک: از کی می‌شود با پادشاه حرف زد؟ از کی پادشاه گوش دارد؟ سر این پادشاه را که باز کنی میانش تنها نخی است که اگر آن نخ را ببری گوش‌هایش می‌افتند. حتی اگر ادموند این نامه را نوشته باشد، چنین حماقتی پذیرفتنی نیست. لیر: راست می‌گوید گوش‌های پادشاه برای شنیدن نیستند. برای سنجیدن‌اند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.