خدمت و خیانت ترجمه در گفتوگو با جواد مجابی
ترجمه نباید تألیف را تعطیل کند
علی شروقی
رسم رایج است که گفتوگو درباره ترجمه با مترجمان انجام شود و چهبسا طبیعی هم همین باشد. اما اینکه اینبار این رسم رایج و روال طبیعی بههم خورده و طرف گفتوگو دراینباره نه مترجم بلکه جواد مجابی مؤلف است، دلیلش این است که میخواهیم ترجمه را در ارتباط با تألیف ببینیم و تأثیر آن را بر روند خلق ادبی بررسی کنیم؛ بحثی که در آن ناگزیر نهفقط خدمات ترجمه که خیانتهای آن نیز به میان میآید. در سالهای اخیر این بحث بین مؤلفان مطرح بوده که ترجمه بر تألیف غلبه یافته و تألیف را به حاشیه رانده است. از طرفی وقتی به پیشینه تاریخی ترجمه در ایران نگاه کنیم میبینیم که نقش ترجمه در پیدایش ادبیات جدید ایران انکارناپذیر بوده است و رابطه ترجمه و تألیف در گذشته ادبیات معاصر ایران رابطهای بوده که به رشد ادبیات ایران کمک کرده است. به حاشیه راندهشدن تألیف توسط ترجمه اتفاقی است که بعدها رخ داده است. مجابی در این گفتوگو ادبیات ایران را به لحاظ نسبت و رابطه آن با ترجمه به دو دوره تاریخی تقسیم میکند: دوره اول دوره تأثیر مثبت ترجمه است و دوره دوم دورانی که ترجمه بر تألیف غالب میشود. در دوره اول نویسندگان، شاعران و منتقدانی پدید میآیند که با پشتوانهای غنی از میراث ادبی و فرهنگی کهن با ترجمه مواجه میشوند؛ نظریههای ادبی، دیدگاههای فلسفی و تکنیکهای روایی غیرایرانی را میگیرند و آنها را با آنچه از میراث ادبی و فکری خودشان اندوختهاند میآمیزند و ادبیاتی پیشرو، پویا و خلاقانه ارائه میدهند. به همین دلیل مثلا در نوشتههای انتقادی منتقدی نظیر براهنی میبینیم که چطور با آگاهی از نظریه ادبی جدید، ادبیات کلاسیک و مدرن غرب و ادبیات کلاسیک و معاصر ایران به زبان و دیدگاه ویژه خود در نقد ادبیات ایران میرسد، چنانکه نوشتههای نظریاش در عین ارجاع به نظریههای غربی امضای خاص او را دارند. دیگرانی را هم چه در حوزه نقد و چه در حوزه خلق شعر و داستان میتوان مثال زد که چگونه بیآنکه مقهور ترجمه شوند یا به سنت ادبی خود بسنده کنند از این هردو استفادههایی خلاقانه کردند. مثل هدایت، چوبک، دولتآبادی، شاملو، ساعدی، گلستان، گلشیری، مختاری و ... . جواد مجابی نیز نویسنده و شاعری است از این گروه. از دورهای بهبعد اما میراث ادبی به حاشیه رفت و جای آن را یکسره ترجمه گرفت. تألیف به حاشیه رفت و نوعی ترجمهشیفتگی بر ادبیات ایران حاکم شد، بماند که این شیفتگی در مواردی نسبت به ترجمه آثاری بود که درجهیک هم به حساب نمیآمدند و جزو آثار شاخص ادبیات غرب نبودند. اینکه چرا چنین شد موضوع اصلی این گفتوگو است.
در سالهای اخیر این انتقاد از سوی برخی نویسندگان ایرانی مطرح بوده که در حوزه ادبیات، ترجمه بازار را از دست تألیف گرفته و تألیف را به حاشیه رانده است. یعنی در واقع به اعتقاد کسانی که منتقد این رویه هستند نوعی عدم موازنه و عدم تعادل بین ترجمه و تألیف به وجود آمده که در این عدم موازنه، کفه ترازو به سود ترجمه سنگین شده است و آثار تألیفی آنطور که باید به چشم نمیآیند. از طرف دیگر اگر به قضیه ترجمه به صورت تاریخی نگاه کنیم میبینیم که ترجمه در شکلگیری ادبیات جدید ما نقش مهمی داشته است و در واقع رابطه تألیف و ترجمه قبلا اینطور نبوده که نویسنده و شاعر ایرانی ترجمه را رقیبی ببینند که بازار را از دستشان گرفته و آثار آنها را به حاشیه رانده است. به نظرتان این اتفاق از کی و چگونه افتاده است؟ بهتر است اول از اهمیت ترجمه صحبت کنیم و بعد برسیم به این موضوع. ترجمه در واقع ارتباطگیری با فرهنگهای دیگر است. ما این ارتباط فرهنگی را از گذشته دور با کشورهای دیگر داشتهایم. مثلا در دوره ساسانیان و بعدها در دوره اسلامی. در دوران اسلامی اصلا یکی از عواملی که باعث شکوفایی فرهنگی شد ترجمه بود. در دوران معاصر هم ترجمه در شکوفایی زبان و ادبیات و هنر ما بسیار مؤثر بوده است. در این دوران از طریق ترجمه بسیاری از مفاهیم و اندیشههایی را که قبلا راجع به آنها اطلاع چندانی نداشتیم وارد فرهنگ خودمان کردیم؛ مثل دموکراسی، سوسیالیسم، انواع آزادیها و.... بنابراین شکی نیست که ترجمه باعث میشود ما با یک فرهنگ دیگر، با تمدن و نوع زندگی کشورهای دیگر آشنا شویم و از محدودیت فرهنگ خودمان فراتر برویم. همچنین از طریق ترجمه، واژهها و معادلهای تازه در زبان ما پدید میآید. از دوره قاجاریه به بعد زبان فارسی بر اثر ترجمه غنی شده و گسترش پیدا کرده و بسیاری از اصول مهم تمدن جهانی مثل مدرنیسم و مدرنیته از طریق ترجمه وارد ایران شده و در اینجا تجربه و درک و فهم شده است. چیزی که در نسل قدیمیتر نویسندگان و شاعران معاصر ایرانی در رابطه با مواجههشان با ترجمه مشهود است شناخت ادبیات جهان از طریق ترجمه (یا در مورد آنها که زبان یا زبانهای دیگری میدانستهاند از طریق خواندن متون غیر ایرانی به زبان اصلی) و همچنین شناخت ادبیات قدیم و سنتهای ادبی خودمان است. به همین دلیل در آثار آنها ظرفیتهای ادبیات قدیم با آنچه از ادبیات جهان آموختهاند به نحوی خلاقانه ترکیب شده است، ضمن اینکه نوعی نگاه نقادانه به گذشته از دریچه مفاهیم نو در آثار آنها مطرح است. نتیجه این شده که تأثیر آنها از ترجمه از تقلید فراتر رفته و به خلاقیت انجامیده است. این خلاقیت اما در ادبیات امروز کمتر به چشم میخورد... البته این خلاقیت که میگویید از همان آغاز در ادبیات ما وجود نداشته و بعدا به وجود آمده است. در واقع بعد از مشروطیت برخورد ما با ادبیات و هنر جهان از دو مرحله تشکیل شده است: یکی مرحله نوگرایی و دیگری مرحله نوآوری. در مرحله نوگرایی ما مفاهیم جذابی را که از غرب گرفتیم به شکل تقلیدی و به همان شیوهای که در غرب مطرح بود به اینجا و مردم خودمان منتقل کردیم. در واقع آن مفاهیم را گرفتیم و در روزنامهها و بعد کمکم در ادبیات تکرار کردیم. یعنی در آغاز این حرفها حرفهای خودمان نبود و آنها را عینا از غرب گرفته بودیم. این اتفاق در نقاشی هم افتاد؛ به محض این که با نقاشی مدرن اروپا روبهرو شدیم، کوبیسم و سوررئالیسم را به همان شکلهایی که آنها تجربه کرده بودند تقلید کردیم، اما بعد از مدتی دیدیم که آنها وقتی با این آثار روبهرو میشوند میگویند خب ما که خودمان نمونه کامل این نقاشیها را داریم. یعنی تقلید ما برایشان جذابیت و تازگی نداشت. این شد که آرامآرام به این نتیجه رسیدیم که باید به شکلی نوآورانه حرف خودمان را بزنیم نه اینکه از آنها تقلید کنیم. از اینجا بود که از نوگرایی وارد مرحله نوآوری شدیم و با رجوع به گذشته فرهنگی خودمان، خود را از درون نو کردیم و این نواندیشی و نوذهنی که بر پایه تأمل و تخیل و تفکر بود آرامآرام نقاشان ما را از نوگرایی به نوآوری رساند و در دهه چهل نقاشانی مثل بهمن محصص، اردشیر محصص، تناولی و... ظهور کردند که کارشان برای غربیها تازگی داشت، چون میدیدند مثلا تناولی در مجسمهسازی کاری کرده که نمونهاش در مجسمهسازی غرب نیست، یا اردشیر محصص مثلهشدن انسان و زوال جسم را به شکلی نوآورانه مطرح کرده که ریشه در سابقه تاریخی فرهنگ خودش دارد. در واقع ما از نوگرایی که تقلید چیزهای نوین بیرونی است به نوآوری که یک امر درونی و درونزا و برآمده از فرهنگ ملی است رسیدیم. این نوآوری در ادبیات ما خیلی زودتر از نقاشی بروز کرد. مثلا «بوف کور» هدایت اگرچه شباهتهایی به بعضی آثار مهم دنیا، از جمله بعضی از فیلمهای اکسپرسیونیستی آلمان دارد، اما فقط یک گرتهبرداری از آن آثار در ذهن هدایت بوده و وقتی خواسته اثر خودش را بیافریند آن را با الگوهای فرهنگ خودمان خلق کرده است. بنابراین ما در ادبیات خیلی سریع توانستیم به نوآوری برسیم و این نوآوری که از سال 1300 شروع شد و تا سال 1360 ادامه داشت، به فرهنگ ما هویت بخشید. اما از 1360 به بعد بهتدریج ارتباط نسل جوان ما با نسل قبلی قطع شد چون مسئله روشنفکری و خلاقیت زیر سوال رفت و تحقیر شد و بعدتر هم هجوم اینترنت و فضای مجازی به این قطع ارتباط دامن زد و ناگزیر به آنچه از غرب به صورت ترجمه به ما ارائه میشد وادادیم و صرفا به تقلید آن پرداختیم. از نظریهپردازیهای غربی تقلید کردیم، کلاسهای ادبیات خلاقه گذاشتیم و در آن کلاسها گفتند داستانها را چهطور باید بنویسید و داستانهایی هم که بر اساس آموزههای این کلاسها نوشته میشد البته داستانهای خیلی دقیقی بود که نمیشد به هیچ وجه به فرم آنها ایراد گرفت، ولی این داستانها فاقد روح بود چون گفتند این کار را بکنید و آن کار را نکنید. شاگردان این کلاسها خیلی خوب این باید و نبایدها را یاد گرفته بودند اما از دلشان سخن نمیگفتند، از نوک زبانشان سخن میگفتند. یعنی در ادبیات ما از 1300 تا 1360 ترجمه و آشنایی با ادبیات غرب بهتدریج به نوآوری در ادبیات انجامیده اما از 1360 به بعد این نوآوری جای خود را به تقلید داده است؟ از 1300 تا 1360 نویسندگان ایرانی با اتکا به ادبیات و هنر ایران آنچه لازم داشتند از فرهنگهای غیر ایرانی گرفتند و این باعث شد که فرهنگ ما غنی و چندگونه بشود؛ چون نویسندگانی مثل جمالزاده و هدایت و چوبک و آلاحمد و ساعدی و... فرهنگ ایران را خیلی خوب میشناختند، با ادبیات پیشین ما، چه پیش از اسلام و چه بعد از اسلام، آشنا بودند و اساس کارشان در تألیف بر پایه فرهنگ ایرانی بود، اما دیدگاهها و مفاهیمی که تازه بود و در فرهنگ ما نبود، در واقع کمبودهای خودشان را از فرهنگ غربی گرفتند. اگرچه در آغاز نوعی خودباختگی در برابر عظمت آشنایی با جهان بیگانه هم در نویسندگان ایرانی دیده میشود اما به هرحال ما توانستیم به تعادلی بین تألیف و ترجمه برسیم، به این معنا که چیزهایی را خودمان داشتیم و از آنها استفاده کردیم و چیزهایی هم از طریق ترجمه اضافه شد. حتی در روزنامهنگاری ایران هم میبینیم که مثلا شاملو وقتی مجلات ادبیاش را درمیآورده همیشه کوششاش این بوده که هم ادبیات ایران و ادبیات بومی را ترویج کند و هم قسمتی از ادبیات جهان را ترجمه و در مجلاتش منعکس کند و دیگران هم با همین سرمشق کار کردهاند. یعنی اگر قبل از هدایت روشنفکر درجه یکی مثل دهخدا تمام تأکیدش روی فرهنگ ایرانی پیش و پس از اسلام است، از دوره هدایت به بعد تا سال 1360 فرهنگ ایرانی و فرهنگ جهانی در ترکیب خوشایند و متعادلی قرار میگیرند. میگویم فرهنگ جهانی و نه فرهنگ غربی، چون فرهنگ آسیایی و هندی و... هم در این قضیه دخالت دارد. بنابراین بحث را اینطور میشود خلاصه کرد که در آغاز آشنایی ما با فرهنگ جهانی، فرهنگ ایران توانسته در ترکیب متعادلی بین فرهنگ خودش و فرهنگ جهانی حرکت کند و این ترکیب متعادل و متوازن به غنیشدن زبان، بیان و شگردهای داستاننویسی و فوت و فن رماننویسی ما کمک کرده است. این همانطور که گفتم ادامه پیدا کرد تا 1360. از1360 به بعد اتفاق دیگری افتاد. ده سالی که اصلا هنر و ادبیات تعطیل شده و وقتی که دوباره خواستهاند شروع کنند نسل بعدی دیگر سعی نکرده با تکیه بر فرهنگ ملی خودش از فرهنگ جهانی استفاده کند بلکه بیشتر سعی کرده از طریق ترجمه جهان را بشناسد، به شناختی از نظریههای ادبی برسد و زیرساختهای فکری خودش را با آنها تنظیم کند و اصلا نوع تفکرش را از آنها بگیرد. بنابراین ما از 1360 به بعد با نسلی روبهرو هستیم که به جهان بیشتر توجه دارد تا به پیشینه ادبیاش و از جهان بیشتر میگیرد تا از پیشینیان خودش. حتی شناخت دقیقی هم از نسلهای قبل از خودش ندارد برای اینکه آن رابطه قطع شده بود و نسل جدید ناگزیر از یک منبع دیگر استفاده کرده و بهتدریج که امکانات تازهای هم برای دستیابی به ادبیات جهانی پیدا شده، مثل فضای مجازی و اینترنت و این قضایا، این هجوم خیلی گستردهتر و دقیق شده و آن توازن مطلوبی که بین تألیف و ترجمه بوده ناگهان به هم خورده و رفته به طرف ترجمه. البته گردانندگان امور هم حس کردند که ترجمه برای تفکر نویسندگان و مخاطبان خطرناک نیست بلکه این نویسندگان ایرانی هستند که به امور نگاه منتقدانه دارند. بنابراین در عین حال که تألیف دائما محدود شده و به انزوا کشانده شده، این مجال داده شده که ترجمه رشد پیدا کند. خب این سیاست فرهنگی آرامآرام روی نشر ایران هم تأثیر گذاشت، اگرچه نشر ضعیف ایران، ضعیف را از لحاظ بنیه میگویم، از آغاز به ترجمه آثار مهم دنیا توجه میکرد و این را هم بگویم که مخصوصا از اواسط دهه چهل و با پدیدآمدن مؤسسهای مثل فرانکلین و اهمیت پیدا کردن ویراستاری، ترجمهها خیلی دقیقتر شد و موج جدیدی در ترجمه به وجود آمد که این به نظر من خیلی اهمیت دارد و تا الان هم این قضیه رشد مداوم و مستمری داشته. اما مسئله این است که ناگهان از 1360 به بعد به دلایل خاصی ادبیات ملی به کمترین حدش تقلیل پیدا کرده و بهتدریج فراموش شده و ادبیات جهانی آمده و پایه تفکر و شناخت را به وجود آورده و باعث شده که همه چیز با معیارهای فراملی ارزیابی شود و من تصور میکنم که تأکید ما روی فرهنگ جهانی به جای فرهنگ ملی در درازمدت فرهنگ تألیف و تصنیف را در ایران به پایینترین حد کارایی خودش رسانده است. آیا سیاستگذاری فرهنگی را در این قضیه دخیل میدانید؟ در آغازِ این ماجرا سیاستگذاری فرهنگی در معنای ایجابیاش وجود نداشته بلکه شکل سلبی آن مطرح بوده است. یعنی بحث این نبوده که چه باید بکنیم بلکه فقط میگفتند تا آنجا که ممکن است باید بر ادبیات بومی و ملی نظارت داشته باشیم تا به ما آسیبی نرساند، اما مسائلی که در ادبیات غرب مطرح و در اینجا ترجمه میشود به خودشان مربوط است و ربطی به ما ندارد. یعنی درواقع خلاصهاش میشود اینکه سانسور بُراتر شد اما ادبیات جهانی را به نحوی آزاد گذاشتهاند. این سیاستگذاری فرهنگی سلبی تا مدتی نه فقط در مورد ادبیات معاصر ایران بلکه در مورد ادبیات کهن ما هم اعمال میشد. بنابراین ادبیات ملی ما به خاطر سانسور ضعیف و کمخون شد، به نحوی که الان اگر بخواهیم واقعبینانه نگاه کنیم در زمینه داستان و شعر حداکثر به چهل، پنجاه نفر داستاننویس و شاعر خلاق برمیخوریم که بهطور مستمر کار میکنند و با مخاطبانشان هم به نحوی در ارتباط هستند، که این چهل، پنجاه نفر هم البته روزبهروز کمتر میشوند. عدهای هم هستند که در واقع نویسندگان و هنرمندان برساختهاند و مجازند هر چه دلشان میخواهد بگویند. خب چنین رفتاری با نویسندگان و شاعران مستقل باعث شده که ادبیات ما در درازمدت الکن و بیخون و ناتوان و محدود شود چون اصلا نمیتواند در بسیاری از زمینهها وارد شود. وقتی بگویند ادبیات فقط در زمینههای مشخصی میتواند صحبت کند و بیشتر از آن نمیشود طبیعتا بعد از مدتی رغبت فکر کردن به آن نشدنیها هم در افراد از بین میرود. یعنی بنیه تألیفی ما هم آنقدر ضعیف شده که مخاطب را به سمت ترجمه سوق داده است؟ خب چندين نویسنده برساخته به اضافه عده معدودی از نویسندگان مستقل به عنوان کل بدنه تألیفی ادبیات ایران قادر به پوششدادن نیازهای روحی نسل جوان ما نیستند. جامعه ما یک جامعه جوان ملتهب جویا و فعال است و باید نیازهای ادبی و هنری چنین جامعهای به نحوی تأمین شود، اما وقتی نویسندگان و هنرمندان ما به حد کافی محدود شدهاند و قادر نیستند به مخاطبانشان خوراک ذهنی بدهند، طبیعتا این مخاطبان به طرف ادبیات جهانی گرایش پیدا میکنند. در واقع الان آنچه برای من مبهم است این است که آیا آن تعدادی از نویسندگان و شاعران معاصر ایران که زنده هستند میتوانند با توجه به ظرفیت مهمی که در مخاطبان جوان ایران هست این مخاطبان را پوشش دهند، به نیازهای آنها توجه کنند و با آنها ارتباط برقرار کنند یا نه و اگر نمیتوانند این ارتباط را برقرار کنند چه چیز باعث این ناتوانی شده است. آیا سانسور در ناتوانکردن و بیخونکردن تفکر خلاقه در ادبیات و هنر موثر بوده، آیا فعالیتهای سلبی و بازدارنده و محدودکننده در این ماجرا دخیل بوده؟ وقتی افراد محدود شوند بعد از مدتی لکنت فکری و لکنت بیانی پیدا میکنند و این یک امر طبیعی است. اما برعکس اگر از تفکر خلاقه و از آثار داخلی و نویسندگان و شاعران و هنرمندانی که برای مملکت خودشان کار میکنند حمایت بشود، هنر و ادبیاتمان رشد خواهد کرد و شکوفا خواهد شد و حرفی برای گفتن خواهد داشت. در غیر این صورت آنچه باقی میماند آثار دست دوم کمارزشی است که اگر مردم به آنها رغبت نداشته باشند حق دارند. برای همین ما مخاطبین خودمان را سرزنش نمیکنیم بلکه میگوییم مخاطبین ما را در بدترین شرایط فرهنگی تربیت کردهاند طوری که اینها دیگر نه اینکه قادر به درک مفاهیم عالی و آثار خلاقه درجه یک نباشند بلکه حال و حوصله درک اینگونه آثار را ندارند چون تربیت ذهنیشان آنها را با این نوع آثار بیگانه کرده است. یک موضوع دیگر هم این است که وقتی به عنوان نویسنده، شاعر و منتقد ترجمه را با خلاقیت و ابداعی متکی به سنتهای ادبی و فرهنگی خودمان ادغام نکنیم و یکسره به ترجمه اتکا کنیم حرف تازهای هم در سطح جهانی نخواهیم داشت، اگرچه گویا عدهای هم در این سالها معتقد بودهاند که ما در تألیف چیز زیادی برای عرضه نداریم و برای همین تألیف را یکسره باید تعطیل کنیم و به ترجمه رو آوریم و از آنچه از آن سو عرضه میشود بیاموزیم. بله، یکی، دو نفر از این حرفها زده بودند و البته فقط هم آنها نیستند که اینطور به مملکت نگاه میکنند. خیلیها هستند که با فرهنگ ملی برخوردهای سلبی توهینآمیز دارند و میگویند اصلا ما تاریخ نداریم و هویت نداریم و از این حرفها. خب وقتی بخشی از تاریخ و شخصیتهای تاریخی و آدمهایی که از پایههای هویت ملی ما به حساب میآیند رسما در رسانههای ما انکار میشود طبیعتا تشویق میشویم آدمهای دیگری را جایگزین آنها بکنیم و آن جایگزین را هم عملا از بیرون میآوریم و بعدا همانها که در پدید آمدن این وضعیت نقش داشتهاند داد و واویلا راه میاندازند که چرا شما اینقدر بیگانهپرست هستید. البته بیگانههراسی درست نیست ولی بیگانهپرستی هم همانقدر نادرست است. باید با یک اعتدال روحی با مسائل ملی خودمان و مسائل جهانی روبهرو شویم و کسی حق ندارد هیچکدام از اینها را بر دیگری آنقدر برتری دهد که به نابودی یکی از اینها منجر شود. ما نمیتوانیم مثل سیاستگذاران صنعت خودروسازی که میگویند ماشینهای خارجی وارد نکنید بیاییم جلوی ترجمه را بگیریم و بگوییم که آثار خارجی ترجمه نشود تا آثار ایرانی جا بیفتد. این فکر نادرستی است، اما آیا واقعا ظرفیت رمان و شعر ما این است که الان داریم یا در طول چهل، پنجاه سال به خاطر سانسور و امور سلبی و تحقیر روشنفکران و تحقیر فرهنگی و... وضعیت تألیف ادبی ما به این روز افتاده است؟ الان ما هنرمندان خودمان را چنان در یک حداقل ظرفیت خلاقه وامانده کردهایم که اینها قادر به ارتباطگیری با افکار عمومی نیستند. وقتی که ما یک بخش فعال فرهنگی را از بازدهی و ارتباط و اینکه بتواند روی فهم جامعه از مسائل جهانی و ملی تأثیر بگذارد باز میداریم، طبیعتا ضرر این رفتار سلبی به خود ما برمیگردد و پسفردا اصلا چیزی از ادبیات ایرانی باقی نمیماند و به جایش یک فرهنگ التقاطی عجیب و غریب که ربطی هم به اینجا ندارد حاکم میشود و به دنبال این فرهنگ التقاطی مردم هم به ادبیات و فرهنگ ملی بیاعتنا میشوند. شکی نیست که ترجمه باید رشد داشته باشد و نقش تاریخی خودش را که غنا بخشیدن به فرهنگ ملی و برقراری تفاهم با جهان و درک اتفاقات جدید جهان است ایفا کند، اما اگر فرهنگ ملی به ازای ترجمه نابود شود و ناشران و سیاستگذاران فرهنگی در این قضیه با یکدیگر همسو شوند که فقط به ترجمه میدان بدهند دیگر نمیتوانیم برای خودمان هویتی قائل باشیم برای اینکه ادبیات بخشی از هویت یک دوره است و نمیتوانیم بخشهایی از یک فرهنگ، مثلا ادبیات خلاقه، را تحقیر و محدود کنیم و بعد انتظار داشته باشیم که به ازای چیزهایی که نداریم اعتبار جهانی داشته باشیم. در مورد ترجمه یک مسئله دیگر این است که از ادبیات جهان هم بخشی از آنچه ترجمه و ترویج میشود شامل آثار درجه یک ادبیات جهان نیست و خیلی از ترجمهها هم چندان قابل قبول نیستند و ما میبینیم که کارهای پرفروش ادبیات جهان شتابزده ترجمه میشوند که فقط تند و سریع به بازار برسند. البته آثار درجه یک و مهم هم ترجمه میشوند و بعضی از این آثار چه بسا ترجمههای خوب و دقیقی هم داشته باشند اما معمولا در محاق میمانند و آنقدرها گل نمیکنند. بله، در واقع تولیدات ادبیات جهانی هم با یک خطمشی درست به ما عرضه نمیشود. چون ما کپیرایت نداریم مترجمین و ناشران هر چیزی را از هرجایی میتوانند بردارند و به خورد مردم بدهند و این وحشتناک است. اگر کپیرایت به عنوان یک الزام اخلاقی و معنوی در اینجا برقرار بود اولا این همه آثار عجیب و غریب با ارزش و کم ارزش را قاتی هم به خورد مردم نمیدادیم، ثانیا چون باید برای ترجمه و چاپ یک اثر غیر ایرانی هزینهای میپرداختیم با دقتی بیشتر ترجمه میکردیم. ولی الان ترجمه شبیه اسنپ شده، یعنی کسی که زبان بلد است به جای اینکه برود مسافر اینور و آنور ببرد و پول در آورد مینشیند ترجمه میکند و همانقدر هم درآمد دارد و برایش هم مهم نیست که چه چیزی را ترجمه میکند و برای چه کسی ترجمه میکند و اصلا آنچه ترجمه میکند چه فایدهای دارد. غالب این ترجمهها هم آثار مبتذل پرفروش غربی هستند که خوراک میدهند به عوامالناسی که بیش از این حدود فکر نمیکنند. وقتی کپیرایت نداریم هر چیزی را از هرجا برمیداریم و با یک ترجمه مغلوط و بیاصل و نسب به خورد مردم میدهیم. اینگونه است که مثلا یک دفعه میبینید در حالی که خودمان شاعران خوب مردمی مثل نصرت رحمانی یا اسماعیل شاهرودی را داریم یک آدمی مثل بوکوفسکی میآید و میشود بُت، در حالی که واقعا آنقدرها اهمیتی ندارد، ولی خب وقتی فقط به فکر خوراک دادن به عوام باشی طبیعتا بوکوفسکی برایت مطرح میشود چون اصلا درکی از شاعران و نویسندگان بهتر نداری و نمیتوانی تشخیص بدهی که شاعران و نویسندگانی مهمتر از بوکوفسکی هم وجود دارند. کارهای بسیار خوب هم البته در این بین ترجمه میشود اما این کارها اصلا دیده نمیشود چون سیستم نقد ما غلط است و سیستم رسانههای ما جهتدار است. سیستمهایی که باید در ادبیات سره را از ناسره تشخیص دهند الان دیگر مانند گذشته دقیق کار نمیکنند. آیا این قضیه توجه نکردن به ادبیات جدی و رواج ادبیات آسانپسند و کماهمیت فقط در اینجا مطرح است یا این بخشی از یک میانمایگی جهانی است؟ اگر دقت کنیم میبینیم که این قضیه فقط مربوط به ایران نیست و یک موج جهانی است. یکبار در گفتوگویی که با ناشران آمریکایی داشتیم آنها گفتند که ما بازارمان بر اساس تقاضایی است که وجود دارد. گفتیم خب آن تقاضا چطور عمل میکند؟ گفتند آن تقاضا را ما خودمان تربیت کردهایم و یک کمی از سطح بینندگان تلویزیون بالاتر است. یعنی سلیقه مخاطبان را به سمت یک ابتذال عمومی سوق دادهاند که خطرناک نیست و به اندیشه و اعتراض و انتقاد اجتماعی و تحرکات جمعی منجر نمیشود و آنچه به خورد مردم میدهند در واقع نوعی مخدر است برای ذهن عوام؛ مثل آثار دانیل استیل یا کتابهای پلیسی و داستانهای وحشتناک جنایی و پر از خون و خونریزی. اینکه شما میگویید شکل جهانی ماجراست. منظورتان این است که اینجا هم از همان الگو تبعیت میشود؟ خب این مصیبتی که سرمایهداری جدید جهان برای فرهنگ و هنر خواب دیده است در ایران هم تا حدی سرریز میکند و اینجا هم بدون اینکه دولت و روشنفکران زیاد حساسیتی نسبت به آن داشته باشند دارد کار خودش را به نحوی انجام میدهد. سادهپسندی، آسانگیری و آثار آبکی رقیق به خورد مردم دادن، تئاتر و سینما و ادبیات و نقاشی را از معنا و مفهوم و فکر عاری کردن و آدمها را به طرف نوعی گیجی و بیهدفی و بیفکری سوقدادن، اینها همه حاصل همان سرمایهداری جهانی است که تأثیرش را بر ادبیات و هنر ما هم گذاشته است. در آینده خواهید دید که آن نوع ادبیات ساده و آسانپسند و عوامانه، هم ناشران نیرومندش را خواهد داشت و هم منتقدینی را که از آن طرفداری کنند و در ازای پولی که از دستگاههای دولتی و ناشران میگیرند فقط منافع آنها را مراعات کنند. من به درآمدهای دیگر ناشران کاری ندارم اما الان درآمد مشروع آنها یکی از طریق ترجمه است و دیگری چاپ آثار قدیمی ادبیات ایران و آن هم نه همه این آثار، بلکه کارهایی که عوامانه است و فروش دارد و حقالتألیفی هم بابتشان پرداخت نمیشود. اما از ادبیات امروز ایران اصلا درآمد ندارند، برای همین میبینید که وقتی نویسندهای جوان و ناشناخته رمانش را برای ناشر میبرد یا کارش را قبول نمیکنند یا چندان به او اعتنا ندارند. حتی کار نویسندگان شناختهشده را با منت چاپ میکنند، مثلا میگویند الان که رمان ایرانی بازار ندارد ولی چون شما هستید چاپ میکنیم و از این حرفها. در حالی که خب وقتی این آدم پنج سال، ده سال روی رمانی کار کرده و زندگیاش را سر این کار گذاشته، ناشری که میخواهد در نهایت مثلا پنجمیلیون تومان به او حقالتألیف بدهد که اصلا پول سیگارش هم نمیشود به چه دلیل با او این رفتار را میکند. تازه وقتی هم که کار نویسنده را برای چاپ قبول میکنند کار میرود ارشاد و باید از غربال سانسور رد بشود و آنجا یکمقدار پر و بال کتاب را قیچی میکنند و درنهایت چیزی که به دست مردم میرسد به نظر خوانندگان بیمعنی میآید. دیگر نمیدانند که این کار در شرایط بسیار نادرست و غیرحرفهای پدید آمده و بخشی از فکر پشت آن هم قیچی شده و آنچه نویسنده توانسته عرضه کند اصلا آن چیزی نبوده که میخواسته و در نظر داشته. یعنی میتوان از حرف شما اینطور نتیجه گرفت که اگر محدودیتها و موانعی سر راه خلق ادبی نباشد و ادبیات ایران بتواند تمام توان خود را به فعل درآورد و همچنین اگر آن تعادل بین ادبیات داخلی و خارجی برقرار شود و نویسندگان و شاعران ما با شناخت درست میراث ادبی خودمان با ادبیات جهان مواجه شوند و از ترکیب خلاقانه اینها کاری نوآورانه ارائه دهند، ادبیات ما چیزی کم از ادبیات جهان نخواهد داشت و ادبیات ترجمه نخواهد توانست تألیف را به حاشیه براند. به نظر من این حرف مسخرهای است که بگوییم نویسنده ایرانی کمتر از نویسندهای آمریکایی، فرانسوی و... است. همانطور که عکس این حرف هم ممکن است شوونیستی باشد. دو نویسنده از دو نقطه مختلف دنیا ممکن است در کارشان از ایده و موضوع مشابهی استفاده کنند یا سبک کارشان شبیه هم باشد بیآنکه هیچکدام از کار یکدیگر باخبر باشند. اخیرا رمانی نوشتهام به نام «ناجهان شما» که هنوز چاپ نشده. این رمان درباره پرتاب شدن یک آدم به دنیایی دیگر است؛ دنیایی که در آن همه چیز مجاز است و هرکس هر کاری که دلش میخواهد میتواند انجام دهد، یعنی یک آنارشیسم کامل و دلبخواه و پر از هوی و هوس. اما این تمام ماجرا نیست و پشت این ظاهر آنارشیستی یک سیستم دقیق تکنولوژیک وجود دارد که این دنیای آنارشیستی را کنترل می کند و کسانی که این کنترل را به دست دارند یک مشت بچهاند. من این رمان را نوشته بودم و تمام شده بود که در تورنتو پسرم سریالی برایم گذاشت به نام Westworld (دنیای غرب) که در آن آدمها وارد یک دنیای خیالی وسترن میشدند و آنجا هر کاری دلشان میخواست میکردند اما در عین حال از بیرون کنترل میشدند. خب دیدم تا اینجایش عین رمان من است اما فرقش این است که در آن سریال یک سرمایهداری وحشتناک کنترل را به دست دارد و در رمان من بچههایی بازیکنان آن دنیای آنارشیستی را کنترل میکنند. وقتی این سریال را دیدم با اینکه رمان خودم را نوشته بودم و تمام شده بود ناگهان دچار خوف شدم که حالا وقتی این رمان چاپ بشود همه میگویند خب این که همان سریال «دنیای غرب» است، مجابی چرا در هشتادسالگی آمده و چنین تقلیدی کرده است. اما واقعیت این است که ایدههایی در جهان وجود دارد که آدمهایی از کشورها و فرهنگهای مختلف میتوانند آنها را بگیرند. یعنی ممکن است ایدهای را من بگیرم، آدم دیگری هم در ژاپن ممکن است همان ایده را بگیرد و همچنین در استرالیا و آمریکا و... . بنابراین این ایده در اختیار کسی نیست و هرکسی میتواند آن را بگیرد و به نحوی بپروراند. نوع برخورد هرکس با یک ایده است که کارهایی با ایده مشابه را از هم متفاوت میکند. مثلا در همین موردی که مثال زدم، من در اینجا آن دنیای دیگر را که آدمهای داستان به آن پرتاب شدهاند با یک ذهنیت ایرانی و تاریخ و جغرافیای ایران و همچنین جغرافیای خاورمیانه میبینم و کسی که در آمریکا از همین ایده استفاده کرده آن دنیا را در اشل دیگری میبیند که متعلق به جغرافیا و تاریخ و فرهنگ اوست. من وقتی میبینم به همان چیزی رسیدهام که یک آدمی در سریال «دنیای غرب» رسیده از یک نظر خیلی خوشحال میشوم چون درمییابم که من هم در مملکت خودم دارم همزمان با جهان پیشرو فکر میکنم و چرا فکر نکنم. مگر فرهنگ ما از فرهنگ کدام کشور عقبماندهتر است که ما نتوانیم به این فکرها برسیم. در اینجا ما تجارب درخشان سیاسی داشتهایم، اتفاقات مهیب و زیر و رو کنندهای را در زمینههای مختلف تجربه کردهایم و فولاد آبدیده شدهایم. بنابراین طبیعتا و ناگزیر به این قضایا فکر میکنیم. آنها هم به ازای رفاه خودشان و به دلیل درگیریهای صنعتی خودشان به این قضایا رسیدهاند. وقتی ما با اعتدال به جهان نگاه کنیم و نه عقده حقارت داشته باشیم و نه عقده خودبزرگبینی، بهطور طبیعیتری با مسائل روبهرو میشویم و درمییابیم که اینطور نیست که فکرها در انحصار کسی باشد. اما مشکل آنجا بروز میکند که اینجا رمان من میرود برای چاپ و تازه اگر ناشر آن را قبول کند یک تکهاش را خودش میزند، یک تکهاش را ارشاد میزند یا اصلا مثل رمان قبلی ممکن است سه سال در ارشاد بماند و بعد تازه بگویند این کتاب مخالف دیدگاه ماست و سه بار سانسورش کنند و پر و بالش را بریزند و منقطع و بیریختش کنند، بعد بگویند بیا حالا چاپ کن. خب معلوم است که آنچه بعد از این مراحل بیرون میآید چیز درهمریخته و آشفتهای خواهد بود و کسی که سریال «دنیای غرب» را دیده و حالا رمان مرا میخواند میگوید مجابی خواسته فضایی شبیه آن سریال بسازد ولی بهشدت خراب کرده و آبروی خودش را برده است. این خواننده نمیداند که اصلا این رمان قبل از «دنیای غرب» نوشته شده و اگرچه ایدهاش با آن مشترک است اما من از دل فرهنگ خودم به آن رسیدهام. یک بار شاملو گفته بود رئالیسم جادویی قبل از اینکه با مارکز مطرح شود اینجا و در کار ساعدی بوده. اما ماجرای ساعدی اصلا رئالیسم جادویی نیست. ماجرا این است که اصلا ادبیات ما پر از شگفتزایی است. این شگفتزایی یک مکتب فکری است که در ایران و در شرق وجود دارد. اعجابآور بودن و حیرتآورنویسی اصلا جزو طبیعت فرهنگ ماست و این چیزها اصلا برای ما عجیب و غریب نیست. بنابراین عجیب نیست که مثلا ساعدی بتواند اینقدر قشنگ به این شیوه بنویسد. او برای نوشتن به این شیوه لازم نیست که حتما از مارکز تبعیت کند. او از درون هزار و یکشب و افسانههای عجیب و غریب مردمی میآمد و از درون زندگی طبیعی که در جنوب کشور دیده بود و آن هول و هراسی که در بین مردم جنزده فقیر کنار دریا هست. من یک بار یک سخنرانی کردم در موزه هنرهای معاصر و آنجا گفتم اینکه عدهای میگویند نقاشیهای آقای علیاکبر صادقی سوررئالیستی است، حرف درستی نیست چون سوررئالیسم یک مکتب مشخص است که یک دوره در نقاشی فرانسه و یکی دو جای دیگر مثل اسپانیا و... به وجود آمده و مشخصات تاریخی و جغرافیایی زمان معینی را دارد، اما نقاشیهای علیاکبر صادقی اصلا به آن دنیای سوررئالیستی که دالی و مگریت و نقاشانی مانند آنها به آن وابسته هستند ربطی ندارد. نقاشیهای او از درون نوع تفکر عجیب و غریب شرقی و افسانههای مردمی خودمان آمده و رشد پیدا کرده. در مورد ساعدی هم قضیه به همین شکل است. این شگفتزایی و حیرتآور بودن و بوالعجب شدن ریشه در فرهنگ خود ما دارد و این شگفتیها برای ما طبیعی است. این را در شعر حافظ هم میبینیم، در شعر مولوی هم میبینیم. حالا ممکن است اثری ادبی یا هنری در اینجا شباهتهایی هم با اکسپرسیونیسم یا سوررئالیسم و... داشته باشد، ولی ما باید اصطلاحات فرهنگ خودمان را به کار ببریم که قضیه دقیقتر بشود. غرض این است که بدون اینکه بخواهیم بگوییم که ما مثل غربیها یا بقیه کشورها فکر میکنیم این را یادآور شویم که کلک ما نیز زبانی و بیانی دارد. ما هم برای خودمان آدمی داریم مثل حافظ که در دنیا بینظیر است. آدمی داریم مثل مولوی که بینظیر است و شاید در آینده هم چنین آدمی نیاید. خب وقتی ما هنوز مولوی را نشناختهایم و متوجه حرفش نیستیم چرا باید دچار عقده حقارت باشیم و بگوییم ما هیچکس نیستیم و تألیف را تعطیل کنید بروید ترجمه کنید تا یک چیزی یاد بگیرید. ما نباید مرتب بزنیم توی سر نویسندگان خودمان و بگوییم آنها خوبند. بله، آنها خوبند، ما نیز هم بد نیستیم. اصلا هیچ فرهنگی از فرهنگ دیگر نه برتر است نه فروتر. تمدنها ممکن است تفاوت داشته باشند ولی فرهنگها با هم برابرند. ما حق نداریم بگوییم فرهنگ ما بالاتر یا پایینتر است. شکی نیست که فرهنگها میتوانند از طریق ترجمه با هم گفتوگو داشته باشند اما نباید فرهنگی بیاید و فرهنگ دیگر را جارو کند و بروبد. مسئله این است که الان ترجمه دارد فرهنگ خلاقه شعر و داستان ما را میروبد و متأسفانه همانطور که گفتم سیاستگذاران فرهنگی و ناشران، گروه اول به خاطر سیاست سلبیشان و گروه دوم به خاطر منافع مالیشان، در این قضیه با یکدیگر همسو هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.