کنايه ظريف به پمپئو از چه طرحهايي سخن ميگفت
4 دهه پيشنهاد براي صلح و ثبات
روحاله نخعي: در ميانه حاشيهها، موضعگيريها و اتهامزنيهاي متعاقب حمله انصارالله يمن به تأسيسات نفتي عربستانسعودي، محمدجواد ظريف، وزير خارجه ايران، در توييتر و در گفتوگو با خبرنگاران پيگير پاسخگويي به ادعاها و موضعگيريهاي همتاي آمريکايياش بود. يکي از اين ادعاها، در ميان توضيحاتي بود که پمپئو درباره گفتوگوهايش با متحدان منطقهاي ايالات متحده مطرح کرد. او گفت در تلاش براي حل صلحآميز اختلافات است و سعي ميکند با همکاري متحدان منطقهاي، «ائتلافي» براي «راهحل مسالمتآميز» شکل دهد. در واکنش به اين ادعا، ظريف هفت پيشنهاد ديپلماتيک ايران از دوران ميانه جنگ تا امروز را فهرست کرد تا يادآوري کرده باشد، ايران مدتها منتظر همراهي کشورهاي منطقه براي شکلدهي به يک توافق براي حفظ منافع منطقه است. در آيين سالگرد آغاز جنگ تحميلي، رئيسجمهور حسن روحاني از پيشنهاد تازهاي براي حل اختلافات منطقه به نام «ائتلاف اميد: ابتکار صلح هرمز» سخن گفت که قرار است در مجمع عمومي سازمان ملل مطرح شود و ظريف وعده توضيح جزئيات اين ايده را در توييتر تکرار کرد. به بهانه آنچه هشتمين پيشنهاد ايران در اين راستا خواهد بود، مروري داشتهايم بر هفت ابتکاري که وزير خارجه ايران فهرست کرده بود. ۱. امنيت در خليجفارس، ۱۹۸۵ در میانه جنگ تحميلي، در شرايطي که تبعات جنگ دامنگير منطقه خليجفارس نيز شده بود، اين پيشنهاد ايران براي شکلدهي به توافقي منطقهاي بود که با توجه به آن، کشورهاي منطقه خود تضمين امنيت در اين پهنه دريايي باشند. با بررسي ديگر مواضع و راهکارهاي ايران در آن دوران به نظر ميرسد ايران در تلاش بوده است تا از سوي محدوده مسئوليت خود در هرگونه درگيري در خليجفارس را معين و مستند کند، از سويي احتمال ايجاد خسارت در خليجفارس را کاهش دهد و از سوي ديگر اجازه ندهد تا امنيت در منطقه به شکل يکطرفه برقرار باشد. ايران در همان دوران به تعيين منطقه جنگي طبق تعريف حقوقي در منطقه ميپردازد. نکته قابلتوجه اشاره ايران در گفتوگوها در اين زمينه به مفهوم «يکپارچگي امنيت» در خليجفارس است، به اين معنا که اگر همه امنيت نداشته باشند، هيچکس امنيت نخواهد داشت. اين موضعگيري، بسيار مشابه موضع امروز مقامات ايران است که تأکيد ميکنند، امنيت در آبهاي جنوب ايران و رفتوآمد دريايي و حملونقل نفت، بايد براي همه برقرار باشد و در غير اين صورت براي هيچکس برقرار نخواهد بود. عدم همراهي در اين زمينه در رابطه با پيشنهاد ايران در سال ۱۹۸۵، در حالي رخ داد که همين سال، جرقههاي افزايش تنشهاي دريايي را با خود دارد و آنچه به «جنگ نفتکشها» معروف ميشود، از همين سال آغاز ميشود. ۲. گفتوگوي تمدنها، ۱۹۹۷ سيدمحمد خاتمي، پنجمين رئيسجمهور ايران، در همان اولين سال تصدي اين سمت در صحن مجمع عمومي سازمان ملل اين ايده را مطرح کرد. او بهعنوان رئيسجمهوري که در آغاز قرن بيستويکم ميلادي رياست دولت را در ايران در دست ميداشت در آنچه عملا واکنشي به ايده «برخورد تمدنها» توصيف شد، از مفهومي وام گرفت که هانس کوچلر، فيلسوف اتريشي در ۱۹۷۲ مطرح کرده بود. ساموئل هانتينگتون، استاد آمريکايي علوم سياسي، اوايل دهه 90 در تقابلي با نظريه «پايان تاريخ» فرانسيس فوکوياما، دانشمند برجسته علوم سياست و اقتصاد، از برخورد تمدنها گفته بود و در نيمه اين دهه به تبيين اين نظريه پرداخته بود، اما خاتمي که خود دانشآموخته فلسفه غرب است، در سخنراني خود، در مقابل ايده هانتينگتون، مفهوم گفتوگوي تمدنها را پيش کشيد. سازمان ملل در واکنش به پيشنهاد خاتمي، سال ۲۰۰۱ را بهعنوان سال گفتوگوي تمدنها نام گذاشت. بعدها در سال ۲۰۰۹، کميته «جايزه جهاني گفتوگو» خاتمي را در کنار داريوش شايگان، فيلسوف و نويسنده ايراني، بابت تلاشهايشان در «ترويج مفهوم گفتوگوي تمدنها» بهعنوان «پارادايم جديد روابط بينالملل» برنده اين جايزه اعلام کرد، هرچند خاتمي در واکنش به اين جايزه گفت «در موقعيتي نيست که جايزه را بپذيرد» و جايزه به شايگان اعطا شد. ۳. جهان عليه خشونت و افراطيگري، ۲۰۱۳ در سال ۲۰۱۳ ميلادي و در شرايطي که داعش، بهعنوان يک سازمان تروريستي جدي و خطرناک، با موفقيتهايش و رويکردهايي کمسابقه در خشونت و افراطگرايي مذهبي در صحنه جهاني توجهات را به خود جلب کرده بود، حسن روحاني، رئيسجمهور ايران، در سخنراني مجمع عمومي سازمان ملل، ايده «جهان عليه خشونت و افراطيگري» يا World Against Violence and Extremism را با مخفف WAVE (به معناي لغوي موج) مطرح کرد. اين ايده، البته در مجمع عمومي سازمان ملل، بهخصوص به دليل برجستهشدن نقش اين دو پديده در تحولات جهاني با حضور داعش، با استقبال مواجه شد. وبسايت پايگاه اطلاعرساني رياستجمهوري مينويسد که اين طرح به صورت يک قطعنامه پيشنهادي توسط جمهوري اسلامي ايران ارائه و با اجماع تصويب شد. يک سال بعد، سم کاتسا، رئيس دورهاي مجمع عمومي سازمان ملل در سال ۲۰۱۴، در گفتوگويي با «شرق» راه رسيدن به «جهان عاري از خشونت و افراطيگري» را اينطور توصيف کرد: «ما نياز داريم که از ارزشها و اصول مندرج در منشور ملل متحد حمايت کنيم که به حلوفصل صلحآميز اختلافات و اجتناب از خشونت توصيه ميکند. همچنين بايد بر برخي از دلايل ريشهاي خشونت مانند فقر، تبعيض و نابرابريهاي اقتصادي و اجتماعي تأکيد کنيم و آنها را بخشکانيم. از اين منظر، اميدوارم دستور کار پس از سال ۲۰۱۵ نهتنها به ايجاد يک آينده بهتر براي انسانها کمک کند، بلکه دنياي صلحآميزتري نيز ايجاد کند. روز دوم اکتبر ۲۰۱۴ «روز جهاني بدون خشونت» را گرامي داشتيم که اساسا بر پايه موفقيتها و دستاوردهاي ماهاتما گاندي استوار است. همزيستي صلحآميز و هماهنگي ممکن است شبيه مفاهيم نظري و مبهم باشد، اما در يک مفهوم اساسي، اين ارزشها از تمايلات انسانها براي حل اختلافات به صورت مثبت و سازنده حکايت ميکند. اصول «جهان عاري از خشونت» در زندگي روزمره ما و در ابعاد بزرگتر جهاني، قابلاجراست؛ گاندي اين را با زندگياش ثابت کرد». ۴. مجمع گفتوگوي منطقهاي، ۲۰۱۴ ايده برپايي يک مجمع گفتوگوي منطقهاي، پيشنهاد بعدي ايران براي شکلدهي به ائتلافي از کشورهاي منطقه خاورميانه و حوزه خليجفارس بود. اين پيشنهاد زماني مطرح شد که داعش همچنان در حال گسترش قلمروهاي خود بود و ايران در همکاري با عراق، درگير جنگي با اين گروه تروريستي بود. بعدتر، بعد از شکست داعش نيز جواد ظريف بار ديگر به اين ايده پرداخت. او در سال ۲۰۱۸ در يادداشتي در نشريه ترکيهاي ينيشفق نوشت: «براي گذار از آشفتگي فعلي به سمت ثبات، بايد قبل از هرچيز رو به سوي گفتوگو و ساير اقدامات اعتمادساز بياوريم. در غرب آسيا، در تمام سطوح، با کاستي در انجام گفتوگو روبهرو هستيم؛ بين حاکمان و مردم، بين دولتها و بين ملتها. هدف گفتوگوها بايد اين باشد که روشن کند همه ما نگرانيها، بيمها، اميدها و آرزوهاي مشابهی داريم. چنين گفتوگويي ميتواند و بايد جايگزين تبيلغات و لفاظيها شود. اين گفتوگو بايد همزمان با اقدامات اعتمادساز انجام شود. ترويج گردشگري، ايجاد کارگروههاي مشترک در موضوعات مختلف از ايمني هستهاي تا مديريت آلودگي محيط زيست و فجايع طبيعي، ديدارهاي مشترک نظامي، اطلاعرساني قبل از مانورهاي نظامي، شفافسازي در حوزه تسليحاتي، کاهش هزينههاي نظامي و همه اينها در نهايت ميتواند به دستيابي به توافق عدم تجاوز متنهي شوند. بهعنوان اولين گام، جمهوري اسلامي ايران پيشنهاد ايجاد يک «مجمع گفتوگوي منطقهاي در خليجفارس» را ميدهد. دعوت ديرپاي ما براي گفتوگو همچنان پابرجاست و در انتظار روزي هستيم که همسايگانمان اين دعوت را بپذيرند و متحدان آنها در اروپا و غرب نيز آنها را به آن تشويق کنند». ۵. طرح صلح يمن، ۲۰۱۵ اشاره ظريف به طرح صلح يمن در سال ۲۰۱۵ شايد کنايهاي دوگانه باشد. ايران در سال ۲۰۱۵، زماني ايده صلح در يمن از طريق گفتوگوهاي يمني-يمني را مطرح کرد که جنگ يمن تازه آغاز شده بود. تلاشهاي ايران در پيگيري گفتوگوهايي براي صلح در يمن، در حالي شکل ميگرفت که ايران حتي ميزباني گفتوگوهاي يمني را نيز در برنامههاي خود داشته است. در مراحل مختلف در موضعگيريهاي علني، از عربستان سعودي و امارات متحده عربي بهعنوان کشورهاي درگير اين منازعه، خواسته است دنبال پايان جنگ باشند و حالا در حالي ظريف به اين ايده اشاره ميکند که عربستان بعد از پنج سال، نهتنها اقبالي در يمن نداشته، بلکه با حملهاي گسترده از سوي انصارالله به تأسيسات نفتي، خسارتي سنگين را متحمل شده است. تلاشهاي ايران در اين زمينه، همکاريهاي عمان و پيشنهادهای اين متحد ايران در منطقه را نيز با خود داشت. در طرحي که عمان در تبيين آن شراکت داشت، تنها يک ماه بعد از آغاز حملات ائتلاف عربي به يمن، پيشنهاد داده شد با توقف حملات هوايي عربستان، دولتي انتقالي با حضور همه گروههاي سياسي يمن تشکيل شود. روزنامه همشهري همان زمان نوشت در اين طرح همچنين عقبنشيني انصارالله و نيروهاي همپيمان با آن از مناطقي که هماکنون در تصرف آنهاست، مدنظر قرار گرفته و از انصارالله خواسته شده سلاحهايي را که از پادگانهاي ارتش به غنيمت گرفتهاند، به دولت بازگردانند؛ اما به آنها اين حق داده ميشود تا سلاحهايي را که متعلق به خودشان است، همچنان در اختيار داشته باشند. چشمانداز بلندمدت اين طرح، خلع سلاح کامل گروههاي يمني ازجمله انصارالله را نيز در نظر دارد و تأکيد ميکند پس از بهبود اوضاع، اين گروههاي شبهنظامي بايد به شکل احزاب سياسي به فعاليت خود ادامه دهند. ادامه گفتوگوها در سوئد در سالهاي بعد نيز با حمايت ايران همراه بود. ۶. فرايند آستانه، ۲۰۱۷ مذاکرات آستانه، فرايندي بود که براي حل بحران سوريه با محوريت ايران، روسيه و ترکيه پي گرفته شده است. پس از گذشت شش سال از آغاز جنگ سوريه، در اين سال براي اولينبار طرفهاي اصلي جنگ، يعني نمايندگان دولت سوريه و نمايندگان مخالفان مسلح، به همراه ديگر بازيگران اين بحران، در آستانه، پايتخت جمهوري قزاقستان، بر سر يک ميز نشستند تا مسيري سياسي را براي پايان بحران سوريه پي بگيرند؛ گرچه اين «نشستن بر سر يک ميز»، به مفهوم فيزيکي اتفاق نيفتاد و نظرات دو طرف در اتاقهايي جداگانه و با استفاده از واسطهها به يکديگر منتقل ميشد. در اولين نشست آستانه در اين سال، ايران، روسيه، ترکيه، سازمان ملل، آمريکا، قزاقستان، سوريه و مخالفان دولت شرکت داشتند؛ اما عربستان و قطر، نمايندهاي در اين گفتوگوها نداشتند. اين روند بعدتر با شرکت مستقيم رؤساي جمهور سه کشوري که به نام کشورهاي ضامن روند آستانه خوانده شدند، ادامه يافت و آخرين جلسه در اين زمينه نيز دوشنبه گذشته بين حسن روحاني رئيسجمهور ايران، رجب طيب اردوغان، رئيسجمهور ترکيه و ولاديمير پوتين، رئيسجمهور روسيه برگزار شد. ۷. پيمان منطقهاي عدم تجاوز، ۲۰۱۹ اين ايده تا پيش از مطرحشدن پيشنهاد تازه ايران، آخرين تلاش ايران براي شکلدهي به توافقي بوده است که متضمن ثبات امنيت در منطقه خاورميانه باشد. اگر اين پيشنهاد پذيرفته میشد، بين کشورهاي منطقه توافقي امضا ميشد که طبق آن کشورها تعهد ميدادند پيشگام هيچ اقدام نظامي عليه يکديگر نباشند و اجازه ندهند از خاکشان براي اقدامات نظامي عليه يکديگر استفاده شود. ظريف در سفر سال جاري خود به عراق، اين ايده را با مقامات دولت اين کشور مطرح کرد و در توييتر دراينباره گزارش داد: «در عراق حضور دارم. ديدارهايي مهم و سازنده با رئيسجمهوري، نخستوزير، رئيس مجلس، وزير امور خارجه و رهبران دو ائتلاف پارلماني برگزار و پيمان منطقهاي عدم تجاوز را پيشنهاد کردم». او بعدتر در سفرهايي که به ديگر کشورهاي منطقه ازجمله کويت و قطر داشت نيز پيگيري اين ايده را ادامه داد. دستگاه ديپلماسي ايران همچنان بر اين ايده بهعنوان گزينهاي روي ميز همسايگان و بازيگران منطقه تأکيد ميکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.