دست خالي صداوسيما در برنامهسازي مناسبتي
محمدجواد لساني-پژوهشگر
هر سرزميني براي خود رؤياهايي دارد و حرکت اصلي در آن جامعه به سمت تحقق آن رؤياهاي بزرگ است. نهادهايي در کشور بودجه ميگيرند تا نقش يادآوري و تبليغ آرمانهاي اجتماعي را ايفا کنند. اگر اين نقش کليدي از سوي نهادهاي متولي، بهخوبي بازي نشود ممکن است بدنه جامعه را نسبت به آرمانهاي خود بيگانه کند. در ميان نهادهاي تبليغي در کشور، سازماني با صرف بودجه و امکانات بالا، نقش حساستري از ساير نهادها و مؤسسات فرهنگي دارد. آن نهاد پرمسئوليت، صداوسيما نام دارد که براي مخاطبان عام و خاص برنامهسازي ميکند اما بايد ديد چه کساني خوراک فکري آن نهاد را تدارک ميبينند. شايد مسئولان و برنامهريزان صداوسيما مدعي شوند با دهها ساعت نشستهاي کارشناسي ميتوانند برنامههاي موفق آرماني يا همان مناسبتي را روي آنتن بفرستند، اما کافي است به اين برنامههاي چندروزه دقت کنيد؛ در غالب برنامهها، کمتر ردپايي از انديشه و خلاقيت ديده ميشود! واقعا ماهيت طرحهاي مناسبتي امسال چه تفاوتي با برنامههاي سال گذشته دارد؟ نبود تهيهکنندگان و مجريان توانمند در صداوسيما کاملا حس ميشود و بر اين شيوه برنامهسازي مناسبتي در رسانه ملي بايد دريغ خورد. مناسبتهاي تاريخي و آييني، همان بخش رؤياهاي هر ايراني است. ضرورت دارد مديران گروهها و تهيهکنندگان مسئول، برنامههايي درخور ايرانيان و با نيازسنجي کامل از ذائقه مخاطبان ارائه کنند و برنامهسازي را محدود به پخش تکراري چند فيلم خاکخورده نکنند. کار در رسانه علاوه بر شناخت محيط کار و تجهيزات فني، به سواد رسانهاي هم نياز دارد. امري بديهي است که پيش از فرارسيدن يک مناسبت، پژوهش و برنامهريزي جامع فراموش نشود. اطمينان از پوشش مجري، چراغدستيهاي رنگشده اطراف صحنه، پلاکها و شالهای چيدهشده يا آويزان، نميتواند برنامه تحويل دهد، زيرا همه اين المانها، يک يا سه بار جذابيت دارند و دستيازي افراطي به آنها، عارضهاي به نام کليشه را باعث ميشود که بينندگان رسانه، هرساله شاهد تکرار آنها هستند، درحاليکه طراحي هنري يک برنامه زنده استوديويي بسيار فراتر از اين فرمولهاي نخنماست. برنامهسازي مطالعه، ذوق و اختيار کامل ميطلبد. بايد دردمندانه پرسيد پس چه کساني در سازمان باقي ماندهاند تا در روزهاي مناسبتي به داد اين رسانه ديداري و شنيداري برسند؟ نشانههاي ساخت برنامههايي با اين برچسب، به آدمهاي متخصص و دانا نياز دارد تا خروجي نشاطافزايي داشته باشند. رسانه فراگير دولتي سالهاست از کارايي خود دور افتاده است.پيرو آنچه دانشگاه صداوسيما از بدو فعاليت آموزشي خود اعلام کرده، بهطور مسلم افراد تربيتشدهاي هرساله از آن مکان به ساختمان راديو و تلويزيون گسيل ميشوند؛ اما وجود برنامههاي ضعيف و پرانتقاد، اين حدس را تقويت ميکند که لابد دلايل ديگري در کار است که آنها تأثير فوقالعادهاي بر روند يکسويه و کرخت سازمان ندارند و در اتاقهاي بزرگ ساختمان شيشهاي سازمان، آن حرف ساده مادربزرگ از ياد رفته است که کار را بايد به کاردان سپرد. توليد برنامه مناسبتي، صرفا پخش سرودهاي دههشصتي و پليبکهاي صدبار ديدهشده نيست. جرقه برنامههاي نمايشي متنوع با ماهيت محکم روايت تاريخي، تهيه فيلمهاي مستند با برآورد مالي منطقي، چالش آزاد با ايثارگران جنگ تحميلي که هنوز نفس ميکشند و در بدنه اجتماع رها شدهاند و ارائه قالبهاي جديد توليدي، مؤلفههايي هستند که ميتوانند چشم مخاطبان را به حفظ آرمانها روشن کنند و از بيتفاوتيشان نسبت به آنها جلوگيري کنند. بيتعارف بايد گفت تکرار برنامههاي کسالتآور در ايام پرخاطره سبب ميشود مخاطب به فکر علمکردن ديشهايي بيفتد که در پشتبام خانه اجارهاي پيچ ميشود و کسي که هزينههاي نصب پردردسر آن را به جان ميخرد، کمکم ميخواهد با برنامههاي داخلي خداحافظي کند. جاذبههاي تلويزيون وطني، مدتهاست ته کشيده است. کارل گوستاو يونگ تعبير سنگيني دارد به این مضمون که «نيمه تاريک وجودت را بپذير!»؛ کاش اين جمله ساده را رياست پرتشکيلات سازمان صداوسيما در اتاق اصلي خود قاب ميکرد تا پذيراي هر انتقاد کوچک و بزرگ ميشد و همه را يادداشتبرداري ميکرد تا بهجاي آنکه آنها را در جلسات وقتگير با مديران سفارشي مطرح کند، با فراخوان نيرويهاي متخصص و جوياي کار، سکان هدايت اين کشتي را به آنها ميسپرد. البته شکي نيست هنوز هم معدودي افراد در شبکههاي اين رسانه هستند که با کمترين بودجه، برنامههاي خوبي تدارک ميبينند که چون شهابي ميدرخشد و شايسته توجه و تشويق است؛ اما با اشغالشدن سازمان توسط نيروهاي آماتور و سفارششده، اين امر نيکو هم به يأس مبدل ميشود. نکته اين است که تهيهکنندههاي موجود تلويزيون به کجراهي ناخواسته افتادهاند تا براي هر مناسبتي، بدون تحقيق و مطالعه و هزينه لازم، برنامه بسازند؛ چون مديران، برنامه حاضر و آماده ميخواهند و دائم از بيپولي سازمان دم ميزنند، مشکلات مالي عجيبي که بهطور نمونه با وجود پذيرش بالاي آگهيهاي بازرگاني در سازمان و درآمدهاي فراميلياردي، مسئله را بغرنجتر ميکند. البته تغيير و تحولات درون سازمان صداوسيما و تغيير مديران هم در شکل نازل برنامهسازي مناسبتي بيتأثير نبوده و سبب شده سازمان قدر آدمهاي خود را نداند که سه نمونه دمدستي، بيتوجهي به مجرياني محبوب است که در اين سالها حضور کمرنگي در رسانه دارند؛ مانند همين برنامه «هزار داستان» در شبکه نسيم که اعتماد بسياري از جبههرفتهها را به خود جلب کرد. دومي، حذف برنامه «نود» است که 20 سال سابقه موفق در تلويزيون داشت و ناباورانه به دستور مدير شبکه سه، به وقوع پيوست. سوم، کوچ نوميدانه
مجري- گوينده خوب ورزشي به آن سوي آب که مخاطبان ورزشي سيما را متأثر کرد. اگر برنامهسازي مناسبتي از ديدگاه محتوايي بررسي شود، پيشنهادهايي ميتوان ارائه داد که اين برنامهها يکبارمصرف نباشند، بلکه لايق آن شوند تا کاربرد تاريخ شفاهي پيدا کنند؛ همان لياقتي که در زماني دورتر، فيلمهاي سري اول روايت فتح کسب کردند. البته ظرفيت تاريخسازي شفاهي در جنگ تحميلي هشتساله مخصوص به خود است؛ اما در کشور آمريکا بيش از نيمقرن است که بخشنامه مخصوصي براي اين کار تصويب و اجرا شده است و همه ارگانها موظف به همکاري در اين زمينه هستند.
اما در ايران، هنوز نهادي خاص دراينباره موظف نشده و دستور مشابهي هم صادر نشده است؛ برای مثال در نهادي مانند بنياد حفظ آثار دفاع مقدس، چنين تعريف شفافي در ساختار آن به عمل نيامده تا خط و وظيفه آن براي آينده ترسيم شود، زيرا مهمترين مسئله متوليان آن، نگاه مستمر به گذشته است، اينکه چه رهتوشهاي در اتاق فکر بايد تدوين شود تا اگر بهطور نمونه در 10 تا 20 سال آينده، 30 هزار ساعت گزارش در حوزه تاريخ شفاهي جنگ تهيه شد، براي آرشيو و برنامهسازي از آن، دستهاي تهيهکنندگان براي نسل آتي مخاطبان تلويزيون خالي نماند و اطلاعات هم بهصورت پرمايهاي براي هر سال آماده باشد.حال اين سؤالهای تحقيقي از بازماندگان جنگ چگونه بايد باشد؟ مثلا ميتوان مسئلهسازي کرد که مردم در آن دوره از تاريخ دفاع هشتساله، چطور فکر ميکردند؟ چگونه به محيط زندگيشان نگاه ميکردند و چه احساسات و رؤياهايي داشتند و ضرورتهاي درجه اول مردم چه بوده است؟ اين پرسشها به پژوهش عميق و درازمدت نياز دارد تا معناهاي خاکگرفته، بار ديگر استخراج شوند. در يک نمونه از مسئلهسازي ميتوان اشاره کرد که در مکانهاي عمومي زمزمه ميشود فضاي اکنون، ديگر مثل دوران دفاع مقدس نيست و مردم در مقايسه با آن دوران، نامهربان شدهاند؛ جستوجوي عواملي مانند مهر و محبت در صحنه اجتماع، دستمايهاي پژوهشي را فراهم ميآورد، درحاليکه از ميان برنامههاي شعاري موجود نميتوان اين نتيجه را گرفت که چه عامل مشخصي در آن دوران، سبب مهرباني اجتماعي شد يا چه انگيزه عمومي باعث شد مردم در آن عصر، به اين شيوه ارتباطي فکر کنند. درصورتيکه در برخي کشورهاي اروپايي جزئيات وقايع دههها، به ثبت ميرسد؛ حتي سالي مثل ۱۹۶۸ ميلادي در کشور فرانسه، يک جنبش دانشجويي اهميت تاريخي مييابد و به همه نهادهاي ذيربط اين موضوع بهعنوان يک پروژه ملي گوشزد ميشود و فيشهاي تحقيقي مربوط به آن، همچون انگيزه يابي روحي، رواني و همچنين نگرش افراد به يک موضوع و در يک دوره تاريخي به صورت غيرمستقيم در ميان مردم بررسي ميشود و خروجيها ثبت ميشود. نتايج اين تحقيقات ميداني، بعدها ميتواند بهعنوان يک راهکار برنامهسازي، مورد استفاده قرار گيرد. همچنين آن دولتها در سياستگذاريهاي خود به اين مسئله توجه دارند که اگر 15 عامل مهم و مؤثر از سوي موافقان و مخالفان وجود داشته باشد، همه آن عاملها بايد بدون مميزي و ملاحظه خاصي، در حوزه تحقيق گنجانده شوند تا از آن نتايجي طلايي به دست آيد که بدون دستکاري دولتي، چراغ راه رسانهها شود. اگر سير کار غير از اين باشد، علمي و کارساز نخواهد بود و آنها بهخوبي ميدانند که مردم تحقيق فرمايشي را پس ميزنند؛ زيرا بر خلاف کشورهاي توسعهنيافته، تحقيق براي خوشايند کسي يا جريان قدرتي، نشانهگذاري مصلحتي نميشود بلکه ميتوان آن را بهصورت غيرمستقيم در روزنامه، تلويزيون و دانشگاهها مطرح ساخت و بنابر يک سياستگذاري 10 يا 20 ساله، دوباره تعدادي از عاملهاي حيات اجتماعي و آرماني در برخي دورهها را در ميان مردم زنده کرد. تأثيرگذاري يکي، دو روزه نيست زيرا وقتي اراده بر اين باشد که براي 50 سال آينده مؤثر باشد، دستکم نياز به 10 سال بررسي است؛ امروزه اين کار در دنياي مدرن انجام ميشود که نتايج بسيار خوبي هم داشته اما در اينجا کمتر وارد اين وادي تحقيقي شدهاند. نگاه یکسویه به تاريخ جنگ تحميلي و در حوزه تاريخ شفاهي آن بايد تغيير کند تا فيلترهاي شناخت ماهيت مردمي آن دوران در بيان احساسات خويش برچيده شود و قطعا اين کنشگري، جذابيتي به وجود ميآورد که در قاب تصوير رسانه ميدرخشد. به همين دليل بايد درباره هر رويداد ملي آرشيو جامعي مهيا کرد و براي رسيدن به آن از امروز برنامهريزي کرد. اگر کوشش اهالي رسانه بر اين قرار گيرد تا فرهنگ ديگرخواهي در دفاع مقدس به جامعه تسري کند، اين يک مقدمه ميخواهد که تاريخ شفاهي آن از مراکز نظامي به رسانهها منتقل شود تا بتواند در جامعه عينيت يابد. برنامه مناسبتي بايد يک اتاق فکر قوي داشته باشد تا درباره هدف برنامه و موضوعي که قرار است به آن بپردازد، تصميمگيري شود. يکي از انتقادهايي که ميتوان به مديران در هدفگذاريهاي راهبردي داشت اين است که معمول شده تا بهجاي دادن تحرک و نشاط به اندام جامعه، غمگساري و حسرت گذشته بهعنوان جوهره برنامه طراحي شود. درحاليکه چند ماه به هفته دفاع مقدس مانده هيچ شبکهاي نميداند تهيهکنندگان چه بايد بسازند و بر اساس چه پژوهشي جلو بروند، اين امر نشان ميدهد که در کار توليد، برنامهريزي منسجم و قدرتمندي وجود ندارد. به تهيهکننده ميگويند که فلان برنامه مناسبتي را روي آنتن ببر. او بايد در يک ۷۲ ساعت، دکور و آيتم بسازد و مجري برنامه را انتخاب کند! و کاش برنامههاي مناسبتي، از پشتوانه مطالعاتي و تحقيقاتي کافي براي توليد برخوردار ميشدند زيرا در وضع موجود آنها ميتوانند تأثير منفي هم با خود حمل کنند. به قول يک استاد دانشگاه، شرايطي در برنامهسازي حاکم است که نوعي کليشهسازي و سطحينگري را پديد آورده و به نظر ميرسد نفس برنامهسازي در تلويزيون، گرفتار تب آنتن است و رقابت کاذبي که ميان شبکههاي مختلف سيما به وجود آمده کيفيت برنامهها را نازلتر کرده است. در وضع فعلي، براي ساخت برنامههاي مناسبتي، عادت شده چند نفر را به استوديوي تلويزيوني دعوت ميکنند و با آنها به گفتوگوي خشک راديويي ميپردازند. اين شيوه انتقال مفاهيم نميتواند ارتباط مؤثري با بيننده برقرار کند. ...امسال مانند سالهاي گذشته دست به پخش فيلم و سريالهاي تکراري زدهاند. درحاليکه ساخت برنامه ملي مناسبتي، با فهم نياز مردم به تاريخ معاصر، امکان ظهور مييابد. با اين درک تازه، توليد هم شکل علمي و جديدي به خود ميگيرد. برنامههاي فعلي، تا با آداب کليشهاي، تکراري و مبتنيبر تحريک احساسات توليد ميشوند و از شناخت معرفتي از تاريخ و نسل امروز بيبهره هستند، هيچ تأثير بنياديای بر جاي نخواهند گذاشت. رسانه بايد به تحقيقات بها بدهد و متناسب با تکنيکهاي هنري روز پيش برود و شيوههاي مؤثر بياني را به کار گيرد تا بتواند از اين وضعيت به درآيد. رسانه ملي با رسيدن به يک رسانه الگو، فاصلهاي بسيار دارد. يک شوک مثبت ميتواند رسانه فراگير را از خواب طولاني بيدار کند اما حقيقتا چگونه ميتوان به خوابگاه امن مديران رسانه دست پيدا کرد؟ اين يک قصد خير است، کسي نگران نشود!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.