|

بهشتي‌سرشت و مرادي‌نيا بررسي كردند

موضع امام در قبال مصدق و مدرس

پايگاه خبري «جماران» براي بررسي بيشتر ابعاد شخصيتي امام خميني(ره) ميزگردي با حضور دکتر محسن بهشتي‌سرشت، استاد دانشگاه و نويسنده و محمدجواد مرادي‌نيا، تاريخ‌پژوه در حوزه امام خميني و انقلاب اسلامي برگزار کرده كه در بخش‌هايي از آن به نوع نگاه امام نسبت به آيت‌الله مدرس و دكتر مصدق پرداخته شده است. محسن بهشتي‌سرشت در اين ميزگرد گفت: «ايران پس از انقلاب مشروطيت پر است از حوادث؛ از اولتيماتوم روس‌ها به ايران، جنگ جهاني اول و کودتاي سوم اسفند که امام در آن زمان 20 ساله بودند تا مهاجرت روحانيون به قم که امام در آنجا 26 ساله بودند. بنابراين امام و اطرافيانش در کوران اين مسائل سياسي درگير هستند. از طرف ديگر، استعداد خاصي که امام و فرزندانش و بدون‌شک اجدادش داشته‌اند، استعدادي بسيار ژرف و عميق، هم در سير تعليم و تعلم و هم در خصلت‌هايي نظير شجاعت و نترسي و ايستادن روي مواضع است. گويي امام در يک تمرين اجتماعي و تاريخي، اين خصوصيات را در تمايز با ساير علما به‌ دست آورده است. حضرت امام در ماجراي 15 خرداد در پاسخ به کساني که مي‌گفتند «قرار است تا کجا پيش برويد؟ چرا استاد و شيخ شما اين کار را نکرد؟»، گفتند که «اگر شيخ ما الان بود همين کاري که ما مي‌کرديم او هم مي‌کرد». مرادشان شيخ عبدالکريم حائري بود که استاد امام بودند. اين پاسخي جامعه‌شناسانه و به يک معنا فلسفي است که نشان مي‌دهد شرايط تاريخي بايد ايجاب کند. شرايط تاريخي عصر رضاشاه و روي‌کارآمدن او ايجاب نمي‌کرد شيخ عبدالکريم حرکتي مانند 15خرداد داشته باشد، بنابراین امام مي‌فرمايند اگر شيخ عبدالکريم در آن مقطع بود همين کار را مي‌کرد. بنابراين شرايط تاريخي در زندگاني امام بسيار مهم است». محمدجواد مرادي‌نيا نيز اظهار كرد: «حوادث مختلفي از قبل از انقلاب مشروطه و پس از آن؛ يعني تا نهضت ملي‌شدن صنعت نفت رخ مي‌دهد که آقا روح‌‌الله شاهد و ناظر آنهاست. نکته ديگر مربوط به آموزه‌ها و تعاليم است؛ براي نمونه مي‌‌بينيم که علماي بزرگي مانند مرحوم حاج شيخ عبدالکريم حائري و مرحوم آيت‌الله محمدعلي شاه‌‌آبادي تأثير عميقي بر شخصيت و انديشه امام برجاي گذاشتند. به اعتقاد من، چهار عامل استعداد شخصي، خانواده، شرايط تاريخي و آموزه‌ها مي‌توانند جداکننده شخصيت امام از ساير علما باشند». مدرس در نگاه امام بهشتي‌سرشت درباره تشابه نگاه امام با آيت‌الله مدرس گفت: «بعد از اينکه در دوره رضاشاه گفته شد که روحانيون بايد آزمون دهند و اگر مشخص شد باسوادند مي‌توانند لباس روحانيت بپوشند، امام در خاطرات خود نقل مي‌کنند که ما کنار حوض مدرسه علميه قم ايستاده بوديم، آقاي فيض گفت کار بدي هم نيست که رژيم انجام مي‌دهد، شايد مي‌خواهند سره را از ناسره جدا کنند. اما امام مي‌فرمايند من به ايشان گفتم، بله رژيم مي‌خواهد سره را از ناسره تشخيص دهد و ناسره را نگه دارد و سره را بکوبد. اين خود يک برداشت است، چراکه مرحوم آيت‌الله فيض اين‌گونه فکر مي‌کرد، اما امام آن‌گونه؛ بنابراين مي‌بينيم که برداشت و تلقي تا چه اندازه متفاوت است. اتفاقا امام بيش از هر عالم ديگري، راجع‌ به آيت‌الله مدرس زبان ارادت و گفتار دارد؛ درحالي‌که به ساير شخصيت‌ها به اين اندازه نپرداخته‌اند، چراکه مدرس نيز نگاهي مشابه امام داشته است». او ادامه داد: «انصافا اگر کسي درباره مدرس و فعاليت‌هايش مطالعه کافي داشته باشد، متوجه مي‌شود چرا امام ايشان را به مثابه الگويي تمام‌عيار قرار داده است. مدرس علاوه‌بر الگوي تمام‌عياربودن، مجتهدي طراز اول بود... مدرس صداي زمانه بود و نيازهاي زمانه خود را درک کرد، بنابراین تا پاي مرگ مدافع انقلاب مشروطيت بود». محمدجواد مرادي‌نيا نيز در‌اين‌باره که دليل اشاره‌هاي بيشتر امام به آيت‌الله مدرس چه بود، گفت: «امام چند خاطره شخصي از مدرس دارد. اولين ديدار امام با مدرس به نظرم در 15 سالگي در خمين و زماني که مليون از تهران عازم مرز ايران و عثماني بودند تا دولت ملي تشکيل دهند، اتفاق مي‌افتد. در آن هنگام مدرس همراه کاروان آزادي‌خواهان و مليون بوده که يکي، دو شب در خمين اقامت مي‌کنند. در خمين هم خانه‌هاي معدودي براي اقامتشان وجود داشته که يکي از آنها خانه پدري امام به دليل تعدد اتاق‌ها و فضاي مناسب بوده است؛ بنابراين اولين ديدار امام با مدرس آنجا اتفاق مي‌افتد. ديدارهاي بعدي در تهران بوده، امام در خاطرات خود مي‌نويسد زماني که از خمين به تهران مي‌آمده دوست داشته به مجلس رفته و نطق‌هاي مدرس را از نزديک بشنود و مي‌گويد زماني که مدرس شروع به نطق مي‌کرد، مجلس در سکوت کامل فرومي‌رفت». مصدق در نگاه امام بهشتي‌سرشت در بخش ديگري از اين ميزگرد با اشاره به برخي برداشت‌هاي موجود درباره نگاه منفي امام به مرحوم دکتر مصدق گفت: «در صحبت‌هاي قبلي که امام درباره ملي‌شدن صنعت نفت و مصدق کرده، به‌نوعي مؤيد وي بوده؛ به نحوي که هم اشتباهات مصدق را مي‌گفتند، هم اشتباهات کاشاني را؛ اما هرگز به آن تندي سال60 نبوده است. امام از اين راهپيمايي به‌شدت عصباني شده بودند و پي مي‌برند که قصه حتي مخالفت با لايحه قصاص نيست. در آنجا با لحني عصباني قريب به مضمون مي‌فرمايند نگذاريد بگويم که او يعني «مصدق» مسلم نبود. بعدها که ما درباره اين مسئله تحقيق کرديم، با آقاي جلال‌الدين فارسي در استوديوي جماران مصاحبه‌اي کرديم و ايشان گفت بعد از آن قضايا در خاتمه جلسه شوراي عالي انقلاب فرهنگي، وقتي همه رفتند، به همراه آقاي علي شريعتمداري خدمت امام رسيديم و من گفتم شما که اين فرمايش را کرديد که مصدق مسلم نبود، من در مدرسه کمال (يکي از مدارس اسلامي در نارمک که ساواک آن را در سال 53 بست) معلم بودم و در آنجا سندي از کساني که کمک مالي به مدرسه می‌کردند، وجود دارد که نام دکتر مصدق نيز در ميان آنهاست. سند دکتر مصدق هم وجود دارد که از مراجع براي اينکه بخشي از وجوهاتش را به‌عنوان کمک به اين مدرسه بدهد، اجازه گرفته است. آقاي فارسي مي‌گويد به امام گفتم نمي‌توانيم بگوييم کسي که وجوهات مي‌داده و سندش هم موجود است، مسلمان نبود. امام در پاسخ نقل به مضمون گفتند که يکي از علماي اصفهان مطالبي را راجع به دکتر مصدق گفت که من بسيار برآشفته شدم و درصدد بودم که آن را بازگو کنم و آن روز گفتم. ولي حالا آن‌طور که شما مي‌گوييد از آن مطلب مي‌گذرم. با اينکه من اين پاسخ امام را در کتاب خود آوردم، ولي شايد کفايت نکند؛ چون آنچه مشهور شده همان حرف اول است. به عقيده من گويش و گفتار امام گاهي حالت ‌طلبگي و علمايي دارد. شايد منظور ايشان از عبارت او مسلم نبود، اين باشد که وظيفه مسلماني را به‌درستي انجام نمي‌داده، نه اينکه او مسلمان نبوده است؛ زيرا همين‌که فردي شهادتين خود را بگويد، کسي حق ندارد بگويد او مسلمان نيست؛ چه رسد به اينکه اسم فرزندان دکتر مصدق همه اسامي ائمه معصومين است و در رساله دکتراي خود نيز روي يک موضوع در فقه اسلامي کار کرده است. کسي در مسلمان‌بودن مصدق ترديد ندارد؛ بنابراين «او مسلمان نبود»، يعني وظيفه اسلامي خود را در دوره نخست‌وزيري به‌درستي انجام نداده است». محمدجواد مرادي‌نيا در‌اين‌باره گفت: «در دولت مصدق افرادي بودند كه با روحانيت رابطه خوبي نداشتند. به نظر مي‌رسد شايد يکي از دلايلي که امام به مصدق روي خوش نشان نداد و حرکت ايشان را رسما و علنا مورد تأييد قرار نداد، روحانيت‌ستيزي گروهي از اطرافيان مصدق باشد». بهشتي‌سرشت در ادامه در واکنش به اين ادعاي برايان هوک که گفته بود «چون آيت‌الله خميني در هيچ سخنراني‌ای اعلام موضعي درباره آمريکايي‌بودن کودتاي 28 مرداد نداشته، پس اين کودتا آمريکايي نبوده» گفت: «امام نوع گويش و گفتارش خاص بوده است. براي نمونه درباره قيام 15 خرداد که مشهور اين است در آن 15 هزار نفر کشته شدند، هرگز از امام نشنيديد که 15 هزار نفر کشته شدند. بالاخره ايشان در تراز مرجع است و بايد احتياطات خود را داشته باشد. بنابراين امام مانند يک سياست‌مدار که بگويد آمريکا در کودتاي 28 مرداد نقش داشته، رفتار نمي‌کند و در اين زمينه از قاعده العهده علي راوي استفاده مي‌کند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.