اندیشه دینی اسلام
محمدرضا بهشتی در نشست نقد و بررسی کتاب «کلام و جامعه» در انجمن حکمت و فلسفه: از اصل نگارش این کتاب حدود ربع قرن میگذرد. این کتاب از منابع مهم این حوزه بود و در آلمان مورد توجه قرار گرفت. بعد از انتشار ترجمههای انگلیسی افراد بیشتری از آن بهرهمند شدند. کتاب از چند جهت مهم است: اول به جهت محتواست که پرداخت جامعی به کلام، آن هم در سدههای دوم و سوم داشته که سدههای شکلگیری نحلههای کلامی است. به لحاظ تتبع نیز بسیار گسترده است و آنطور که خود نویسنده در مقدمه کتاب اشاره میکند، بیشتر حجم کار و بلکه همه آن را یکنفره انجام داده و حدود ۱۰ سال از طرف دانشگاه پشتیبانی شده و کار را به سرانجام رسانده است. تتبع بسیاری که نویسنده داشته، بسیار قابل ملاحظه است. او به غیر از منابعی که یک بار به آنها ارجاع داده، از حدود پنج هزار منبع استفاده کرده که قابل ملاحظه است. اما به غیر از این تلاش که همراه با جستوجویی سنگین و زحمات زیادی بوده، مسئله جالب توجه رویکرد او به این موضوع است. مؤلف کتاب، یوزف فان اس، تلاش کرده در سه جلد و نیم از این کتاب، به شیوه تاریخی پیش برود. کوشش او بر این بوده که اگر به معرفی جریانهای کلامی میپردازد، کارش در حد نسبتدادن یک مطلب به جماعتی خاص نباشد، بلکه با دقت آرای متکلمان را بهدرستی بازتاب دهد. در نیمه دوم جلد چهارم، ایشان علاوه بر این رویکرد تاریخی، رویکردی نظاممند هم دارد و در آنجا میگوید که مجموعا ماحصل این بحث گسترده درباره علم کلام چیست. او به صورت موضوعی حرکت میکند که این مسئله نیز جالب توجه است، از این نظر که جمع بین دو رویکرد صورت گرفته، در حالیکه معمولا به یکی بیش از دیگری میپردازند. مسئله دیگر اینکه او در عالم اسلامی پنج حوزه را مشخص کرده که عبارت است از شام، مصر، عراق، حجاز و حوزه شرق ایران که برای ما بسیار باارزش است. در واقع او متکلمان با گرایشهای مختلف را حوزه به حوزه بررسی کرده و از این جهت دادوستدهای میانشان را نیز تحلیل میکند که کاری کمسابقه محسوب میشود. سومین مسئله نیز عنوان کتاب است: «کلام و جامعه»، یعنی نگاهکردن به مسئله از زاویه تبیین نسبت بین شرایط اجتماعی و مباحث علم کلام که شاید کمتر اثری از این زاویه به موضوع پرداخته باشد، اگر هم بوده بسیار مختصر بوده است. مثلا نویسنده اهمیت دگرگونیهای اجتماعی در قرون دوم و سوم را بررسی کرده است. او نشان میدهد کسانی که در قرن دوم در حوزه کلام فعالیت داشتند، از اعراب هستند و بعد از کسانی میآیند که به اشراف عرب تبدیل شدهاند. در حالیکه در نیمه قرن دوم و قرن سوم با قشر دیگر اجتماعی روبهرو هستیم که غالبا از موالی و صاحبان حرفهها هستند و به این موضوع میپردازد که این اندیشهها چه تأثیری میتواند داشته باشد. این از چیزهایی بود که در سنت ما کمتر مورد توجه قرار گرفته است. اینها مزیتهای کتاب هستند. در واقع خود کتاب به لحاظ محتوا باارزش و به لحاظ روش مواجهه و نیز شیوه کار علمی و دقت فوقالعادهای که در استنادها دارد، قابل توجه است. مخاطبان این کتاب نیز اهل فن هستند و نه عموم. بنابراین دامنه موضوعات بحث نیز کاملا فنی است. ممکن است در جاهایی که میخواهد تحلیلی ارائه کند، نظرش متفاوت از نظر خواننده باشد که مهم نیست و در هر کار علمی این مسئله وجود دارد. اما مهم این است که بحث را به شیوه علمی پیش برده و اتفاقا اگر کسی بخواهد به کتاب نقدی وارد کند، باید علمی باشد. همچنین با نویسندهای مواجه نیستیم که بخواهد باورهای خودش را بر مخاطب تحمیل کند، بلکه با نویسندهای محقق مواجه هستیم که میکوشد اندیشهها را استخراج کند. این نیز به معنای داوری نیست، هر چند داوریهایی هم دارد که میتوان به صورت عالمانه نقد کرد. یک نقد هم به کتاب وارد است. ما وقتی با اندیشههای یک متکلم مواجه میشویم، بهتر است تطور اندیشههای او را نیز در نظر داشته باشیم. نویسنده در این کتاب تتبع گستردهای داشته و به لحاظ گردآوری قوی ظاهر شده است، اما بهتر بود سیر تطور اندیشههای متکلمان هم گزارش میشد. البته اینکه چقدر مقدور بوده که چنین کاری درباره اندیشمندان صورت بگیرد، نیز مسئلهای است، ولی معتقدم اگر چنین کاری انجام میشد، بهتر بود. در ترجمه کتاب سعی کردهایم به منابعی که ایشان ارجاع دادهاند مراجعه کنیم. البته چون همه متنها را ندیدهایم و به مناسبت ارجاع رجوع کردهایم، نمیدانیم آیا مقدور بود ترتیب اندیشهها را هم داشته باشیم یا خیر و بعد در مطالعهای که میخواهید تطور تاریخی را بیاورید، آن وقت میشد تحول اندیشههای افراد را معلوم کرد و بنابراین نمیتوانیم قضاوت کنیم که آیا چنین کاری مقدور بوده یا خیر، اما اگر میشد یک گام جلوتر میبودیم. منبع: ایرانآنلاین
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.