|

سرمایه‌داری و محیط‌زیست

نائومی کلاین اولین کتاب خود را درباره تغییرات اقلیمی و بحران محیط زیست در سال 2014 منتشر کرد. او در کتاب «آخرین فرصت تغییر: سرمایه‌داری در تقابل با شرایط اقلیمی» ادعا می‌کند که گرمایش جهانی هم یک بحران است و هم یک فرصت، آن‌هم در مقیاسی که تاکنون ندیده‌ایم: بزرگ‌تر از رکود بزرگ دهه 1930، بسیار جدی‌تر از تهدید جنگ هسته‌ای، و امیدوارکننده‌تر از جنبش‌های حقوق مدنی و ضدجنگ. به اعتقاد او، «هنوز زمان داریم که از فاجعه گرمایش زمین جلوگیری کنیم ولی نه در چارچوب احکام سرمایه‌داری معاصر. این بهترین دلیل است برای تغییر این احکام و فرامین». روش کلاین در این کتاب نیز شبیه به آثار پیشین اوست. او در هر سه کتاب «بدون لوگو» (1999) و «دکترین شوک: ظهور سرمایه‌داری فاجعه» (2007) که با کتاب «آخرین فرصت تغییر» تشکیل یک سه‌گانه ضدجهانی‌سازی می‌دهد، راهبرد مشخصی دارد: یک بلا و مصیبت را در نظر می‌گیرد - مثلا، مصرف‌گرایی حاد ناشی از سیطره برندها، استثمار جوامع مصیبت‌زده از سوی شرکت‌ها، یا «افسانه رشد ابدی در یک سیاره محدود» - خاستگاه‌های آن را دنبال می‌کند، و سپس نقشه راهی ترسیم می‌کند برای برون‌رفت از این مصیبت. کلاین در هر کتاب روزنه امیدی هم برای فعالان و کنشگران نشان می‌دهد. کلاین در کتاب حاضر گزارشی از آمار هولناک تغییرات اقلیمی ارائه و نشان می‌دهد چرا باید نسبت به اقدامات دولت‌های بزرگ بدبین بود. در نظر او، تصمیمات آنها همیشه یک انتخاب به ‌شدت سیاسی بوده و تعیین خط قرمز مثلا دو درجه‌ای چندان قابل اتکا نیست، چون همیشه در تعیین حد نهایت‌ها عددی بالاتر انتخاب می‌شود تا از فضای بین اعداد برای دفع‌الوقت استفاده شود. کلاین حتی طرفداران محیط ‌زیست را همانند انکارکنندگان گرم‌شدن زمین می‌داند که در عمل برای مقابله با این بحران نیازی به تغییرات ساختاری نمی‌بینند. مع‌الوصف، او در نسبت با گفتارهای موجود درباره تغییرات اقلیمی تقریبا خوش‌بینانه این فرایند را همان چیزی می‌داند که می‌تواند در اصلاح سیاست‌های زمانه ما به کار ‌آید. کلاین بر این باور است که تغییرات اقلیمی نه یک موضوع، بلکه یک پیام است؛ پیامی که به ما می‌گوید این مدل رو به افول است و نحوه سازماندهی اقتصاد و تفکر ما درباره جایگاه‌مان در سیاره زمین از بیخ‌و‌بن ایراد دارد. از این‌رو، معتقد است این قضیه می‌تواند محرکی باشد برای شکل‌گیری جنبش‌های عمومی و متحد در سراسر جهان. این جنبش‌ها باید بتوانند ثروت‌های به‌دست‌آمده از سیاست‌هایی مثل معافیت‌های مالیاتی، خصوصی‌سازی و مقررات‌زدایی را بازگردانند. کلاین گریزی هم می‌زند به ربط و نسبت ظهور جنبش‌های ملت‌گرایانه افراطی و نژادپرستانه با بحران اقلیمی. او پیوندی برقرار می‌کند بین تغییرات اقلیمی و مسائلی همچون نابرابری و نژادپرستی. از این‌رو، به نظر می‌رسد در سطحی دیگر، مسئله فراتر از بالارفتن عدد دماسنج دانشمندان یا تکاپوی دولت‌ها و شرکت‌های چندملیتی در تدوین مقررات تولید گازهای گلخانه‌ای است. بحران در نسبت مستقیم بالاآمدن تشدید تغییرات اقلیمی با نژادپرستی افراطی است. تحلیل برجسته کلاین در کتاب حاضر مربوط به بخشی است که تغییرات اقلیمی را تسریع‌کننده مسائلی مانند نژادپرستی، ملت‌گرایی افراطی و نابرابری می‌داند. البته او در این کتاب قصد ندارد کاهش سطح انتشار گازهای کربنی را در جهان امری غیرضروری معرفی کند. اگرچه از طرح دقیق به‌اصطلاح راه‌حل در معنای متعارفش طفره می‌رود، در بخش‌های مختلف کتاب از ضرورت مالیات‌بستن بر کربن می‌گوید و پای دولت‌ها و لابی‌های شرکت‌های عظیم نفتی و کربنی را به میان می‌کشد. او حتی از ایده‌ای به نام «تولد دوباره» به مثابه فرایندی فعال صحبت می‌کند و مردم را به‌عنوان مشارکت‌کنندگان در فرایند حداکثرسازی خلاقیت زندگی به مبارزه علیه وضع موجود دعوت می‌کند. البته در نظر منتقدان رادیکال کلاین، بعید است مجموع این پیشنهادها اساس منطق سرمایه‌داری را به چالش بکشد. ازاین‌رو، بخش برجسته کار کلاین در این کتاب، تحلیل او از بحران اقلیمی و نقد و بررسی نسبتش با سرمایه‌داری است. برای مثال، بعید است حتی با بستن مالیات سنگین بر کربن بتوان جلوی دولت‌ها و شرکت‌های چندملیتی ایستاد. وقتی در پیمان‌های اقلیمی پیشین تصویب شد هر کشوری تا حد مشخصی مجاز به تولید کربن است، کشورهایی همچون ایالات متحده و شرکت‌های عظیم چندملیتی به جنوب ‌شرق آسیا هجوم بردند و سهم کربن کشورهای کوچکی مانند ویتنام، لائوس و بنگلادش را خریدند. تحلیل کلاین از شرایط تیره‌وتار کنونی و خصلت ساختاری معضلات اقلیمی، خواننده کتاب او را ناامید می‌کند. ولی چنین نیست یا لااقل او قصد این کار را ندارد. کتاب او بسیار خوش‌بینانه است. به زعم او نه‌تنها می‌توان به مرور زمان بر معضل انتشار گازهای گلخانه‌ای غلبه کرد، بلکه می‌توان تا حدودی هر آنچه را در جامعه امروز ما مشکل‌ساز است، مرتفع کرد: مسائلی همچون نابرابری، بی‌کاری و ... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.