|

از جنگ موز تا آرامکو

عباس اسماعیلی

از شاملو تا آل‌احمد؛ جستاری در باب شلیک موشک به آرامکو، آسیا ‌اندازه و قامت واقعی خود را در برابر غرب نشان می‌دهد ساعت پنج عصر نبود، ساعت پنج بامداد بود در خنکای آسمان بیابان خداوند، روز شنبه 23 شهریور 1398، مطابق با 14 سپتامبر 2019 میلادی که 30 موشک کروز و مقادیر دیگری موشک‌های شلیک‌شده از پهپادی در 700 کیلومتری تأسیسات نفتی در 700 کیلومتر دورتر در شمال شرقی خانه قدسی خداوند به زمین نشست. آتش زبانه زد و دود فراگیر تا دورترین خانه‌ها در پنتاگون ایالات متحده رخنه کرد. برخی در بهت فرو رفته و برخی دیگر به زبان‌های مختلف ترجمان صورت ظاهر قضیه را با آب و تاب برعهده گرفتند. اما بررسی بنیاد این مسئله از منظری دیگر نویسنده را بر آن می‌دارد که سیری مسلسل‌وار‌ از تاریخ پرخون ناپیوسته محور‌گریز صد سال گذشته را بازگو کند. شاید این آینه و زاویه دید به مذاق خیلی‌ها خوشایند نباشد که حرجی نه بر من است نه بر آنان که نواله ناگزیر ما دو تن به همدیگر وابسته نبوده. آرامکو کیست؟ آرامکو چیست؟ خوانندگان علاقه‌مند به ادبیات این نوشته شتاب‌زده که حتما تورقی بر ادبیات آمریکای لاتین کرده‌اند و اگر کتاب‌های بزرگانی مثل میگویل آنخل آستوریاس را یا صفحات پر‌خون و پرباران صد سال تنهایی مارکز را خوانده باشند، تأثیر چند‌بعدی شگرفی از میزان خسارت و انهدام جنگ موز از سیاست‌بازی بزرگ خاندان دالس1 را در خاطر دارند. برادر کهتر در مسند سازمان اطلاعات و جاسوسی سی‌ای‌آ بنیاد حکومت‌های ملی مردمی را در گواتمالا، در شیلی و در پرو می‌چیند و تشنه از خون شجاعان زمین برای قهرمان آرژانتینی در بولیوی دام می‌نهد و آن یکی برادر مهتر در جنگ موز، باقی‌مانده مردانی را که تفکر اعتراض در سر دارند، سوار بر واگن افقی یا عمودی حمل می‌کند؛ گویی سفری است از برلین به سوی آشویتس. آرامکو کمپانی متحده میوه است؛ نه موز درو می‌کند و نه گندم، آرامکو خون زمین را می‌مکد. سرمایه نسل‌های خاورمیانه و به تعبیر نهرو «آسیای نجیب» را تهی می‌کند. چه نامش در سال 1933 شورون2 باشد که هنوز موفق نشده است میدان نفتی دمام3 را کشف کند یا در سال 1938 با نام تگزاکو4 در شمال شهر ظهران نفت کشف می‌کند. از این پس این کودک شاد و خوشحال از این کشف بزرگ پس از شش سال با نام آرامکو بالیدن را شروع می‌کند. پیش از آنکه در ساعت پنج بامداد موشک‌های طلایی بر تأسیسات آرامکو فرود آیند و زمین و زمان را به لرزه در‌آورند، آرامکو برای من نامی آشنا بود. در سفری دست‌در‌‌دست جلال پا‌به‌پای آن برادر مهتر هنوز پاسوخته از «خسی در میقات» بازنگشته بودم که در همه جای بازار سرزمین خداوند آرامکو و آثارش را دیده بودم. گویی این زیارت خیر و شر بود؛ از یک‌سو آرامکو و از سوی دیگر عمارت ابراهیم و این‌گونه بود که آن عیش ربانی منقص شد. جلال روشنفکری که مانند سایر روشنفکران چند دهه گذشته کمتر خوانده شده، با کراهت از آثار آرامکو در هر کوی و برزن مدینه یاد می‌کند. در این میانه اما سایه مقایسه‌ای بی‌بدیل در ذهن من چنگ می‌اندازد. شاملو در برابر آل‌احمد، جلال در برابر احمد. هر دو صفت خداوند. از این دست مقایسه در پندار متفکران کم‌سابقه نیست. آن یکی بزرگوار دیگر، داستایفسکی را با کافکا مقایسه می‌کند. آن نخستین، قهرمانانش پس از خواندن کتابش تبرزین می‌خرند و ناپاکی را از صحنه روزگار پاک می‌کنند و این یکی دیگر مسخ‌شدگی را در غالب سوسکی در هیئت هر روزه روزمرگی مسلم به تصویر می‌نشیند. در این میانه هم من نویسنده و هم شمای خواننده از خود می‌پرسیم ما در این میدان در کجا ایستاده‌ایم. کمی آن‌سوتر این سؤال مطرح می‌شود، در این میانه که هر‌‌چند به ظاهر مخوف‌ترین دوران است که چنین نیست مگر کسی می‌تواند بگوید دوران مغول‌ها بر ما بسی خوش آهنگ‌تر بوده است؟... حال در این میانه خوب است برای یک‌بار که شده تکلیف خود را روشن کنیم. آیا ما به روستای خود تعلق داریم یا این مزبله که نام عاریتی «دهکده جهانی» را بر دوش می‌کشد. ساعت پنج عصر روز شنبه‌ای در سال 1343 از یک باجه تلفن در جده، ستاد اطلاعات سی‌آ ‌را شماره‌گیری می‌کنم. صدای پارازیت و خرخر تلفن زیاد است. پس از احوال‌پرسی با لهجه مردمان لس‌آنجلس می‌خواهم مدارک جدیدی درباره بانیان حمله به آرامکو اعلام کنم. خیلی مزه می‌دهد کلا نفس جاسوسی درست مثل فیلم‌های این ژانر هیجان‌انگیز است. آقای مستر «پ»، حمله ازسوی آقای «ج» در سال 1343 در بازار مدینه طراحی شده است. لطفا به حوثی‌های یمن کاری نداشته باشید. لطفا با کودکان یمن کاری نداشته باشید. در این میانه اما تکلیف خودم روشن نیست، نقل است که یمن نظر‌کرده رسول خدا بوده است! دلم برای حوثی‌ها بسوزد، دلم برای منابع نفت آسیا بسوزد، دلم برای کودک یمنی بسوزد. دلم برای طراح موشک‌های پاتریوت بسوزد که ناغافل 30 موشک کروز از مدارشان می‌گریزد و توبیخ می‌شود. اکنون مثل همیشه تاریخ این جغرافیا در میانه آتش ایستاده‌ایم. «درست در ساعت پنج عصر، پسری با پارچه سپید، رانی با شاخی مصیبت‌بار...». پي‌نوشت: 1- برادران دالس، جان فاستر دالس، وزیر خارجه و آلن ولش دالس، رئیس سازمان سیا در دوره ریاست آیزنهاور 2- نام کمپانی نفتی آمریکایی 3- یکی از اولین میادین نفتی کشف‌شده در عربستان صعودی 4- نام کمپانی نفتی آمریکایی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.