دليل لحن ترامپ درباره ايران؟
صادق زيباکلام .استاد دانشگاه تهران
سؤالي که اينروزها به ذهن بسياري خطور کرده این است که آیا ترامپ از قدرت نظامی ایران در هراس است؟ برخي گرايشها در داخل و گروههاي نزديک به جمهوري اسلامي در منطقه بيشتر باور دارند که پاسخ به اين پرسش مثبت است و آمريکاييها از ايران و قدرت نظامي آن اگر نگفته باشيم ترسيدهاند، دستکم نگرانيهايي پيدا کرده و حاضر نيستند بيگدار به آب بزنند و وارد يک درگيري جدي نظامي شوند. گرايشهاي ديگر البته چندان مطمئن نيستند که آمريکاييها به معناي واقعي کلمه، فقط به دليل قدرت نظامي ايران، خويشتنداري را در دستور کار قرار دادهاند. صرفنظر از صحت هريک از دو ديدگاه، واقعيت آن است که به نظر ميرسد واشنگتن چندان اصراري ندارد که سطح درگيري را افزايش دهد. از زماني که سلسله «سوانح» خليج فارس در بندر فجيره آغاز شد تا امروز، واکنش آمريکاييها کوتاهآمدن و مماشات بوده تا موضعگيري تند و خصمانه. حتي زماني که ایران پهپاد پيشرفته آنان را سرنگون کرد، بازهم آمريکاييها واکنش تندي نشان ندادند. آخرين فقره هم که حوثيهاي يمن مسئوليت حمله به تأسيسات نفتي سعوديها را پذیرفت، بازهم اتهامزني آمريکا و سعوديها به ايران نتوانست منجر به بروز واکنش جدي از سوی ايالات متحده شود. کم نبودند کساني که تصور ميکردند اين بار ترامپ واکنشی جديتري نشان خواهد داد اما او همچنان همان سياست کوتاهآمدن را ادامه داد. البته واشنگتن هربار سروصداهاي زيادي به راه انداخته و انگشت تهديد و اتهام را به سمت ايران نشانه رفته اما در نهايت از حرف و تهديد فراتر نرفته است. اين ديدگاه در رسانههاي رسمي اعلام شده که واشنگتن متوجه شده هر حرکت نظامي عليه ايران صرفا محدود به درگيري ميان دو کشور نخواهد شد بلکه از درياي مديترانه يعني سوريه و لبنان تا يمن و عربستان، خليج فارس تا افغانستان را هم درگير خواهد کرد. قطعا دغدغههاي نظامي براي ترامپ مطرح است. درعينحال نگارنده معتقد است پاي ملاحظات ديگر هم در ميان است. نخست آنکه دو جنگ قبلي آمريکا در افغانستان و عراق خاطرات بدي در ذهن بسياري از آمريکاييها برجاي گذاشته است. يقينا اگر همين امروز نظرسنجي شود، کسر قابلتوجهي از مردم آمريکا با آغاز جنگ سومي در منطقه از سوي آمريکا با ايران مخالفت خواهند کرد. نکتهاي كه نانسي پلوسي، رئيس دموکرات کنگره هم به آن اشاره کرده است. ترامپ نيک ميداند اگر درگيري نظامي طولاني و تلفات انساني و ضايعات جنگ گسترده شود، نارضايتي آمريکاييها به طريق اولي افزايش خواهد يافت. ثانيا کم نيستند آمريکاييها و اروپاييهايي که بحران فعلي را ناشي از خروج ترامپ از برجام ميدانند. در نتيجه مسئوليت جنگ را هم بيشتر به پاي واشنگتن خواهند گذاشت تا ايران. بنابراين درگيري نظامي ميتواند شانس موفقيت ترامپ را در انتخابات آبان سال آينده به خطر بيندازد. دليل بعدي که باعث ميشود ترامپ اصراري براي درگيري نظامي با ايران نداشته باشد، فشار تحريمها بر اقتصاد ايران است.
بهعنوان يک تاجر موفق، ترامپ به دنبال يک گزينه کمهزينهتر براي رويارويي با ايران است. گزينه نظامي يقينا کمهزينه نخواهد بود. درحاليکه تحريمها اگرچه به زمان بيشتري نياز دارند، اما از نظر هزينه بسيار ارزانتر از گزينه نظامي براي آمريکا تمام خواهد شد؛ ملاحظهاي که براي متحدان آمريکا در خليجفارس اهميت خيلي بيشتري هم پيدا ميکند. برخلاف گزينه نظامي که هزينه آن هم از نظر اقتصادي و هم از نظر سياسي بالاست، به علاوه ممکن است شانس موفقيت انتخاب مجدد ترامپ را به خطر بيندازد، گزينه تحريمها و متوقفکردن رشد اقتصاد ايران عملا هزينهاي براي آمريکا ندارد و لطمهاي هم از منظر سياسي به ترامپ وارد نميکند. ترامپ اميدوار است نيازي به جنگ نداشته باشد و با صرف فشارهاي اقتصادي از طريق تحريمها، ايران را به پاي ميز مصالحه بکشاند. آنچه مشخص است تحريمها تاكنون نتوانستهاند ما را پاي ميز مذاکره بکشانند؛ بنابراين به جاي رفتن به سمتوسوي گزينه نظامي، ترامپ ترجيح ميدهد بر فشار تحريمها بيفزايد. در اوج بحران حمله به آرامکو که همگان منتظر واکنش ترامپ بودند، او در حقيقت به جاي رفتن به سمتوسوي واکنش نظامي که بسياري منتظر بودند، مجددا از فشار اقتصادي و تحريم تکراري بانک مرکزي، بهعلاوه صندوق توسعه ملي سخن گفت. هر يک از «سوانحي» که در چند ماه گذشته اتفاق افتادند ميتوانستند آتش جنگ و درگيري نظامي ميان ايران و آمريکا را برافروزند، اما ترامپ مماشات کرده و آرام از کنار برخورد و درگيري نظامي گذشته است. با این حال، معلوم نيست چنين وضعيتي تا کجا تداوم داشته باشد. اگر اتفاقات بزرگتري در منطقه بيفتد يا ترامپ از بابت انتخابات سال آينده اطمينان بيشتري پيدا کند يا اساسا احساس کند تحريمها و فشار اقتصادي چندان ايران را به پاي ميز مذاکره نمیکشاند، در آن صورت ممکن است شرايط فعلي ميان دو کشور تغيير کند و وارد فضاهاي جديدتري شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.