به بهانه اجراي نمايش ميمون در تئاتر مولوي
خطابهاي در باب بدن ايدز و استعارههايش
محمدحسن خدايي. منتقد
نمايش ميمون، با نوعي وجدان معذب، سوژههاي بيمار را بر صحنه احضار ميکند؛ نمايشي که با حفظ فاصلهگيري از مبتلايان به ايدز، قرار است تأملي باشد درباره بدنهايي که در آستانه مرگ و بدنامي قرار گرفتهاند. اگر سرطان نوعي ابتلاي نابهنگام و تا حدي ناجوانمردانه تلقي ميشود؛ اما ایدز به قول سوزان سانتاگ، هميشه با ديگري و رابطه پرابهام با او شکل مييابد و لاجرم پاي اخلاقيات را هم وسط ميکشد. ايدز بهمثابه استعارهاي از آن نوع بيماري است که نشان از آلودگي و تهاجم دارد و يادآور توأمان سفليس و سرطان است؛ بنابراين اجراي ميمون، نهفقط روايت شخصي افراد از بيماري؛ بلکه از قضا تلاشي است هشداردهنده براي مراقبت و درمان. اينکه بهعنوان شهروندان مسئول، درباره اين بيماري قرن، چه ميتوان کرد و چگونه ميتوان در صورت مبتلاشدن، به مبارزه پرداخت. فرمي از همزيستي و سرکردن با امر منفي به قول هگل. اجرا اگرچه به ميانجي پژوهش درباره زندگي هنري «رضا عبده» با بيماري ايدز روبهرو ميشود؛ اما در نهايت مقهور نام و نشان اين فيگور راديکال نشده و فاصلهمندي پرناشدني خويش را حفظ کرده و اجرائي ميکند. انگار هر نوع اتصال فقط از طريق غياب و
ناممکني مقدور است. کسي که هميشه در حاشيهها زيست و در جوانمرگي محتوم خويش، مطرود ماند و البته دورانساز.
ميمون با فرم خطابه اجرا، چندان وفادار به جهان زيباشناسانه عبده نيست. با آنکه مدام بر زبان بدن بهعنوان مهمترين امکان ارتباط تأکيد ميشود؛ اما اجرايي است متورم از کلام که چندان تمناي خيانت و شورش زباني ندارد و روايتي است با فرازوفرودهايي کنترلشده؛ تا لحن مستندگونه و کمابيش علمي آن، پي گرفته شود. اجراي ميمون بيش از آنکه راديکال و آوانگارد باشد، تذکاردهنده و پداگوژيك است. يک بازنمايي محتاط و تا حدي محافظهکارانه که نسبت مستقيم دارد با روح زمانه اعتدالگرايانهاش؛ اما نهچندان وفادار به منطق سودباورانه آن. اين احتياط و محافظهکاري را ميتوان در بدن اجراگر هم مشاهده کرد که چندان ژست زوال و بيماري را به نمايش نميگذارد و اجرايي مبتني بر عقل سليم دارد. گاه البته تمناي تخطي و گسست مشاهده ميشود؛ مثلا در همان لحظات حيوانشدن که زبان و بدن، از انقياد انسانبودگي خارج شده و ناگهان و نابهنگام پارس ميکند و زوزه ميکشد؛ اما رويکرد اجرا، در نهايت به پسزدن هر شکلي از شورش و ازجادررفتگي ميل دارد و روايتي متعارف و شبهعلمي را تدارک ميبيند. اشارهاي استعاره در باب اسطورهايشدن فيگوري مانند عبده که بر اثر
بيماري ايدز درگذشت و اين روزها چندان امکان صحبتکردن درباره نام و آثارش مهيا نيست؛ کسي که از طريق شدت غيابش، حضور خويش را به وضعيت تحميل ميکند.
از قضا در اين نگاه فاصلهمندانه گروه اجرايي از فيگور عبده است که شکلي از تئاتر پداگوژيک پديدار شده و تجربه شخصي افراد در مواجهه با بيماري، سويه اجتماعي و تربيتي مييابد. ژست اجرا به طور کامل مقهور زيباشناسي نيست و ابايي ندارد که بعد از اتمام اجرا، تماشاگران را دعوت کند که به آزمايشگاه سيار خيابان شانزدهم آذر مراجعه و آزمايش دهند؛ بنابراين نمايش ميمون، مسائل اجرائي و زيباشناسي را در نسبت با رويکرد اجتماعي و آموزشي، ترسيم ميکند. انگار در نهايت اغلب تماشاگران هنگام خروج از سالن کوچک مولوي، در باب بيماري ايدز، تأمل خواهند کرد و گويي اجرا هيچگاه به پايان منطقياش نخواهد رسيد. از اين منظر وحيد رهجو و حسين ملکي در مقام نويسنده و کارگردان با اجرائي پداگوژيک، در پي ايجاد حساسيت درباره زندگي مبتلايان به ايدز هستند.
طراحي صحنه نمايش تا حد امکان خالي است. بر کف صحنه خطوط مربعشکل ديده ميشود که نشاني است از وسواس در قدمگذاشتن بر خيابانهاي شهر. در ابتدا اجراگر با يک ماسک شيميايي فيلتردار بر صحنه حاضر ميشود و در ادامه ماسک و لباسهايش را کنار گذاشته و يکي از همان نقاط گسست با وضعيت اضطراري را اعلام ميکند. بهنام حسنپور، اجراگر نمايش، قرار است ايفاگر نقش رضا باشد که در مقطع کارشناسي ارشد پاياننامهاي دارد با عنوان «ترجمان گفتار در بدنهاي شخصيتهاي نمايشي رضا عبده»؛ اما جايي از اجرا، بهنام حسنپور در نقش واقعي خويش ظاهر شده و غياب رضا را شدت بيشتري ميبخشد. هر دو «رضا» طرد ميشوند و ايدز نه در مقام استعاره؛ بلکه از قضا به شکل ماترياليستي، آنان را رهسپار ديار عدم ميکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.