|

به بهانه تماشاي نمايش «امروز روز خوبيست براي مردن»

يک پرده‌خواني ترنسپرنت

مريم امامي. منتقد

«ما سرخپوستان اصطلاحي داريم: «امروز روز خوبيست براي مردن» به اين معنا که ما بايد همواره آماده مرگ باشيم، همواره بايد مهياي مرگ باشيم و پشيماني نداشته باشيم. به همين دليل مهم است که هر روز را سرحال آغاز کنيم و اجازه ندهيم مشکلات گذشته يا موانع حال اراده خداوند براي زنده‌بودن اکنونمان را مکدر کند».[i]
هم‌اکنون تئاتري با همين نام- امروز روز خوبيست براي مردن- در تهران روي صحنه است که نه‌تنها قرار نيست آنچه اين عنوان در اولين سطح معنايي خود به همراه دارد - يعني آمادگي و حتي اشتياق براي مرگ سلحشورانه و تشويق به زندگي تمام‌وکمال و بدون پشيماني - را تداعي کند، بلکه کاملا برعکس بنا دارد راوي يأس ويران‌کننده‌اي باشد که محصول جنگي نابرابر و فقدان مکان و امکان زيست انساني براي سال‌هاي‌سال پس از واقعه است. اينکه چطور سه هنرمند با همکاري يکديگر نمايشي مي‌نويسند که حتي در معناي اصطلاحي عنوان آن آگاهي کاملي ندارند پرسشي است که مي‌تواند به خودي‌خود پاسخ سؤالات متعددي باشد که اضطراب سبک و شلختگي آشکار اين اثر را اندکي توجيه مي‌کند. اين چگونگي را در شش عنوان مقوله‌بندي مي‌کنم:
1. وقتي نماد را نمي‌شناسيم
نمايش‌نامه قرار است بر اساس تناظري آشکار بين نماد خانه مخروبه (مسکن) و صاحب خانه (زن جنگ‌زده) پيش برود. اگر نويسندگان اثر به اين امر واقف بودند که با به‌کاربردن نمادهاي مستعمل و پرتکرار در ستون فقرات اثرشان بي‌اختيار معاني متعددي از هر زاويه خواهد رُست، براي دقيق‌کردن و برجسته‌کردن نماد خلاقه اثرشان - دوربين- تلاش بيشتري مي‌کردند. دوربين مي‌توانست آن بينايي مطلقي باشد که در نابينايي تمام چشم‌ها و در سکوت عميق تنهايي، ناظر جريان مرگ در رگ‌هاي اين دو زن است. دوربين در مقام يک نماد مي‌توانست تصاويري خلق کند که قدرت خلاقه خود را از «غيرقابل‌بيان» بودن مي‌گيرند، اما چه لطفي دارد وقتي تصاوير دوربين در متن عينا خوانده مي‌شود؟ همه‌چيز قابل بيان است؛ حتي زيادي قابل بيان! وقتي همه‌چيز را مي‌شود بيان کرد براي رنجي که به زور آه‌وناله‌هاي کليشه‌اي با لحن زنان سريال‌هاي هرشب مي‌خواهيم ترسيم کنيم هيچ عمقي باقي نمي‌ماند. اصلا انگار کاربرد زنانگي در متن هم همين تلفظ‌هاي نالانِ لوس است والا اگر به حضور زن به‌عنوان حامل تعارض نمادين زندگي در بطن مرگ و حنجره صدا‌هاي غيرملفوظ نگاه شده بود، اين متن در بنياد تغييرات عمده‌اي مي‌داشت.
خلاصه اينکه چنانچه نويسنده با طبيعت نماد آشنا نباشد دچار عارضه‌اي مي‌شود که اين نمايش به آن گرفتار شده: به‌کاربردن عناصري برجسته بدون توجه به جايگاه نمادين آنها. دوربينِ تحت‌اللفظي!
2. وقتي کاربرد ابزارها را نمي‌دانيم
يک روز خوب براي مردن از خواب بيدار مي‌شويم به همراه جرقه‌اي درخشان که در حرکت دوراني‌اش به گرد سر ما تولد يک اثر هنري «ديگر» را نويد مي‌دهد. جرقه جارچي اين پيام است: استفاده از پرده ترنسپرنت! استفاده از پرده ترنسپرنت! نمايش‌نامه‌اي مي‌نويسيم که به وسيله يک پرده ترنسپرنت بين دو بازيگر آن و تماشاچي ديوار حائلي کشيده‌ايم. در ابتدا وقتي روي پرده، خانه متروک را نشان مي‌دهيم و از پشت آن صاحب خانه ديده مي‌شود خوشحال مي‌شويم که او را مانند روحي سرگردان در فضايي سيال چرخانده‌ايم. يک خلاقيت ديگر! اما حضور دائمي پرده باعث مي‌شود دو بازيگر ما روي صحنه هيچ حرکتي نداشته باشند، آن‌قدر ايستا و بي‌حرکت که حتي پاهايشان هم در تاريکي محو مي‌شود و ما تقريبا در تمام طول نمايش نيم‌تنه‌اي ثابت از آن دو را از پشت پرده مي‌بينيم. درواقع پرحرکت‌ترين اَکت آن دو وقتي است که براي اداي احترام به تماشاچيان در پايان نمايش به جلوي پرده مي‌آيند! توجيه وجود پرده نمايش نيازمند حضور يک دوربين است. نشستن در مقابل يک دوربين مستندساز مستلزم حديث نفس است و نه ديالوگ. تا اينجا نمايشي داريم که حرکت/ بازي ندارد، بنابراين تمام تشويش‌ها و سردرگمي‌ها بايد در کلام بروز پيدا کنند، اما ديالوگ درخوري هم ندارد، مي‌ماند خودِ صحنه. تمام صحنه را پرده ترنسپرنت پر کرده. بااين‌حساب حاصل کار تبديل به يک پرده‌خواني مدرن مي‌شود که از قضا از نظر نويسنده اگر آگاهانه انجام مي‌شد مي‌توانست جهشي در دگرديسي سنت نمايش ايراني محسوب شود و کاملا قابل تقدير بود، اما اينجا خبري از قوت‌هاي سنت پرده‌خواني هم نيست و تنها شباهت موجود در وجود پرده است و روايت هرآنچه بر پرده ديده مي‌شود. در پرده‌خواني، پرده صحنه‌اي عمودي است که راوي با وجود فراتاريخي خود گره‌ها را مي‌گشايد و راز‌ها را برملا مي‌کند و به آنچه در پرده به اجمال اشاره شده تفصيلي جاندار مي‌بخشد. اما در اينجا پرده يک ديوار ترنسپرنت است که بازيگر را از مواجهه با واقعيت صحنه (خالي‌بودن) و صحن (تماشاچيان) محروم کرده و تصاوير مفصلش را به گفت‌وگو‌هاي مبهم و اجمالي آنها تحميل مي‌کند.
3. وقتي جنگ را نمي‌فهميم
جنگ به‌عنوان يک تجربه مهيب انساني چيزي بيشتر از حاصل‌جمع اين مصائب است: بي‌خانماني به‌علاوه ازدست‌دادن روابط اجتماعي به‌علاوه مرگ فجعه به‌علاوه يتيمي به‌علاوه فقر به‌علاوه مهاجرت اجباري و تحقير به‌علاوه نقص عضو يا اختلال رواني. جنگ همه اينها را دارد و چيزي بيشتر. براي نشان‌دادن جنگ بايد بتوانيم آن «چيزي بيشتر» را نشان دهيم. آنچه اين نمايش نشان بيننده مي‌دهد «چيزي بسيار کمتر» است.
چيزي که مي‌توانست اتفاق بيفتد اما نه لزوما به خاطر جنگ، مثلا به‌خاطر جمع دو عارضه يتيمي و فقر. اگر نويسندگان اين متن اين نکته را درنيافته‌اند دو دليل ساده دارد: آنها نه تنها جنگ بلکه باقي اجزاي تشکيل‌دهنده آن، ازجمله يتيمي در عين فقر -که در شهرهاي بزرگ حضوري مستولي دارد- را هم درنيافته‌اند و دوم اينکه به شکرانه اين درنيافتنشان دست‌کم کتابي هم درباره جنگ نخوانده‌اند.
4. وقتي با ساختار روايت آشنا نيستيم
در اينجا مجال شرح اجزاي روايت نيست که اين مهم در جلسات ابتدايي داستان‌نويسي تدريس مي‌شود و خودآموزهاي بسياري هم براي دريافتن اصول روايت در بازار کتاب ايران موجود است. آنچه بيشتر مورد تأکيد اين بند خواهد بود توجه به حضور و غياب اجزاي روايت است که در صورت آشنايي اجمالي با ساختار استاندارد روايت در ژانرهاي مختلف اين حذف و اضافه مي‌تواند يک خط ساده داستاني را به يک روايت هنري، فاخر و ماندگار تبديل کند و بالعکس دانش اندک درباره ساختار روايت مي‌تواند يک مسئله غامض بشري را که فقط در هيئت يک روايت قابل انتقال است، به خاطره‌ای فردي اما در عين حال تکراري تقليل دهد. از جمله اين عناصر سازنده که بايد ابتدا آنها را بشناسيم تا بتوانيم بجا حذفشان کنيم، مسئله روند دگرگوني شخصيت‌ها در طول روايت است. چه عاملي يک زن را که از شش‌سالگي خارج از ايران بزرگ شده و بعد از 30 سال برگشته است -و لابد بايد در اين 30 سال چيزي کاملا غير‌ايراني هم در او رشد کرده باشد- در مواجهه با يک هم‌وطن مأيوس قرباني جنگ آنچنان تغيير مي‌دهد که نتواند بعد از او خانه مخروبه‌اي را که در کمال صحت و سلامت 30 سال پيش ترکش کرده براي بار دوم ترک کند؟ خاطره بوي ناهار؟ خطي که از هيکل شش، هفت سالگي‌اش روي ديوار مانده است؟ هيچ کجا از رنجي که در غربت کشيده باشد حرفي در ميان نيست و حتي لذت‌هاي او در خانه متروک پدري به خاطره ‌اندازه حوض و ندانستن گونه درخت خشک حياط محدود است. آيا او هم بيمار است که با مونا که به‌وضوح با او بر سر مهر نيست، مترحمانه و بعد مهربانانه برخورد مي‌کند؟ مونا از کجا ناپديد شد؟ چرا؟ چون روايتش را که اين همه از بازگوکردنش اکراه داشت، گفته بود؟ چرا نظر او درباره بازگويي خاطراتش تغيير کرد؟ لازم نيست پاسخ به اين سؤالات در متن به صراحتي خبري بيايد، اما دست کم بايد ملائماتي در متن باشد که از طريق آن بيننده بفهمد اگر او به دلايلي کاملا هنري از دانستن پاسخ اين سؤالات محروم شده، دست کم نويسنده خودش پاسخ‌ها را مي‌دانسته و به نفع آگاهي ثانويه‌اي آنها را از بيننده مخفي کرده است. به غير از شخصيت‌ها و معادلات پيچيده‌اي که در روايت رقم مي‌زنند، زاويه ديد راوي هم از ديگر عناصر تعيين‌کننده در روايت است که مستقيما بر معنايي که مخاطب از اثر دريافت مي‌کند، تأثير خواهد داشت. نمايش محدب شخصيت‌ها از طريق دوربيني که قرار بوده چشم سوم يکي از دو شخصيت نمايش باشد جا را براي نگاه يلدا، راوي داستان آشفته کرده چون مثلا در صحنه حياط وقتي او از پشت دوربين به سمت درخت نارنج مي‌رود، قاعدتا براي تخاطب با مونا بايد به پشت دوربين، جايي که در کنار هم ايستاده بودند، نگاه کند اما او به فضاي خالي مقابلش نگاه مي‌کند و با مونا صحبت مي‌کند انگار دوربين چشم سوم او نيست بلکه يکي از دو چشم اوست که مي‌تواند جا‌به‌جا از حدقه در‌بيايد و تصاوير مستقلي از لنگه اسير خود را به مغز پرده ترنسپرنت مخابره کند. در‌نهايت هم همان چشم از حدقه درآمده به ديوار رگ‌رگ از حرکت موريانه‌ها خيره مي‌شود و به ماه هم و ما دست آخر متوجه نمي‌شويم اين دوربين دستي يلدا بود که در ابتداي نمايش قاب‌هاي شلخته پرتشنج مي‌بست يا يک لنگه چشم آواره او.
5. وقتي مرز بين ناتواني و ناممکني را درک نمي‌کنيم
ميکس مديا خوب است. خلاقانه است. گويي، نگويي جديد است. اما چون اين‌گونه است نبايد هرکجا ما از عهده متن يا بازي برنيامديم از خوبي‌هاي او مايه بگذاريم. اگر قرار بود شخصيت‌هاي ما اثيري باشند اجراي پرتحرکشان ناممکن بود و چه رسانه‌اي بهتر از فيلم مي‌توانست به خالق اثر ياري دهد. اگر قرار بود صحنه خراب‌شدن سقفي را بعينه آن‌گونه که خراب مي‌شود و فرو مي‌افتد و آوار مي‌شود -و نه ريختن يک استانبولي خاک از سقف- نشان دهيم بايد فيلمش را پخش مي‌کرديم. اگر قرار بود يک اقدام به خودکشي با ايستادن وسط خيابان در مقابل ماشين‌ها را آن‌گونه که يک ماشين با سرعت تمام به سوژه نزديک مي‌شود و توقف نمي‌کند، نشان دهيم تا تماشاچي‌ها هم ناخودآگاه به پشتي صندلي‌هايشان بچسبند، فيلم ابزار مناسب‌تري بود -بماند که ما حتي صداي ترمز ماشين را هم نشنيديم در‌حالي‌که صداي گنجشک‌هاي شاد و بي‌دغدغه هميشه شنيدني بود. اگر قرار بود با عظيم‌کردن نيم‌تنه بازيگران روي پرده ترانسپرنت تلاش کنيم چيزهاي عظيمي را که در سرشان مي‌گذرد، برجسته‌تر کنيم باز هم فيلم رسانه بهتري بود اما هيچ‌کدام از اين قرار و مدارها در اين نمايش نبود، فقط آنچه را از اجرايش ناتوان بودند، ناممکن تصور کرده بودند و براي خلق امکان نمايشش دست به دامان فيلمي شدند که بيشتر کار نوار کاست را مي‌کرد!
6. وقتي پاي اروپا در ميان است
با توجه به آنچه آمد توضيحي ذيل اين عنوان لازم نمي‌آيد الا اينکه: «فقط» وقتي پاي اروپا در ميان است!
[i]Michael F. Steltenkamp, Black Elk: Holy Man of the Oglala (1997) , p. 28

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.