|

بدبینی، رؤیازدگی و افسانه‌پردازی

نسیم آصف: «یاکوب فون گونتن» سومین رمان روبرت والزر پس از «برادر و خواهران تانر» و «دستیار» است که در سال 1908 در برلین نوشته شد و یک سال بعد در همان‌جا به چاپ رسید. این رمان از آثار مشهور والزر به شمار می‌رود و بر‌اساس آن فیلمی ساخته و نمایش‌نامه‌ای نوشته شده است. اگرچه والزر به اندازه دیگر نویسندگان آلمانی‌زبان مشهور نیست، اما امروز یکی از مهم‌ترین نویسندگان ادبیات آلمانی‌زبان به‌شمار می‌رود و در تاریخ ادبیات مدرن نیز جایگاهی ویژه دارد. بسیاری از نویسندگان مشهور آلمانی‌زبان همچون فرانتس کافکا، هرمان هسه و روبرت موزیل، والزر را از نویسندگان محبوب خود دانسته‌اند و سوزان سانتاگ نیز او را حلقه مفقوده میان کلایست و کافکا دانسته است.
والزر زندگی عجیبی داشت و در شغل‌های گوناگونی مثل کارمندی بانک، کار دفتری در دفترهای انتشاراتی و کتاب‌داری به فعالیت پرداخت و در سوئیس و آلمان مدام شهر و خانه عوض می‌کرد. والزر در دوران میان‌سالی یعنی در حدود پنجاه‌سالگی به ترس و توهم دچار شد و و در این‌جا برای اولین‌بار در آسایشگاه روانی بستری شد. والزر عمده آثارش را در روزنامه‌ها و نشریات سوئیس و آلمان منتشر می‌کرد اما با ظهور نازی‌ها مثل خیلی دیگر از نویسندگان و شاعران این امکان را از دست داد. او در سال 1933 باری دیگر به آسایشگاه روانی رفت و تا پایان عمر در آنجا ماند.
والزر بیش از دو دهه در آسایشگاه بود و در این سال‌های طولانی دیگر چیزی ننوشت. «یاکوب فون گونتن» با دو ترجمه به فارسی در دسترس است، یکی ترجمه ناصر غیاثی در نشر نو و دیگری ترجمه حمید درخشنده در نشر بدیل. در آغاز این رمان با ترجمه غیاثی می‌خوانیم: «آدم این‌جا چیز زیادی یاد نمی‌گیرد. کمبود معلم داریم. ما پسربچه‌های آموزشگاه بنیامنتا به جایی نخواهیم رسید، یعنی همه ما در زندگی آینده‌مان موجوداتی خواهیم شد بسیار حقیر و توسری‌خور. کاری که آن‌ها با ما می‌کنند دست بالا این است: فروکردن صبر و اطاعت توی کله‌های ما، دو خصیصه‌ای که نوید موفقیت اندکی می‌دهد یا اصلا هیچ موفقیتی به دنبال ندارد. موفقیت‌های معنوی، چرا. ولی آخر این‌جور موفقیت‌ها به چه دردی می‌خورد؟ این دستاوردهای معنوی که شکم آدم را سیر نمی‌کند. من دوست دارم ثروتمند بشوم، سوار درشکه بشوم و ولخرجی بکنم. با کراوس، یکی از هم‌کلاسی‌هایم، در مورد این قضیه حرف زدم، اما او فقط با تحقیر شانه بالا انداخت و حتی مرا لایق یک کلمه حرف هم ندانست. کراوس اصولی دارد برای خودش، سوار خر مراد است، خر مراد خیال آسوده و این خر، خود یابویی است که آدم‌های اهل تاخت‌وتاز هم نمی‌توانند سوارش بشوند. از وقتی آمدم این‌جا توی آموزشگاه بنیامنتا، کار را به جایی رسانده‌ام که برای خودم شده‌ام یک معما. من هم مبتلا شده‌ام به آسودگی خیال کاملا عجیب و ناشناخته. فرمانبرداری‌ام در حد مقبولی است، البته به پای کراوس نمی‌رسد. او خبره این کار است. با جان و دل و حاضربه‌یراق به استقبال اوامر می‌رود. ما دانش‌آموزان، من و کراوس و شاخت و شلینسکی و فوکس و پتر دزاره و بقیه، در یک نقطه مشترکیم؛ در فقر و در وابستگی مطلق. حقیریم ما، حقیر تا سرحد بی‌لیاقتی. همه به هرکسی که یک مارک پول توجیبی داشته باشد، به چشم شاهزاده‌ای والامقام نگاه می‌کنند...». زندگی و شخصیت کافکا و والزر بی‌شباهت به هم نبوده است. هر دو در سراسر عمرشان مجرد ماندند و در زمان حیاتشان به موفقیت زیادی دست نیافتند و همچنین هر دو عادتی مشابه در راه‌پیمایی‌های طولانی چند‌ساعته داشتند. «محاکمه» کافکا و «یاکوب فون گونتن» والزر شباهت‌های ساختاری‌ با هم دارند و می‌توان گفت که کافکا هنگام نوشتن «محاکمه» به این رمان والزر توجه داشته است. والزر در روایت «یاکوب فون گونتن»، هم نشانی از بدبینی زمانه‌اش را به‌جا گذاشته و هم به افسانه‌پردازی و رؤیازدگی روی خوش نشان داده است. با این حال او با طنزی درخشان به واقعیت‌های اجتماعی اطرافش طعنه زده است. «یاکوب فون گونتن» نیز همچون «دستیار» رمانی اتوبیوگرافیک است. والزر هم در دورانی مثل یاکوب، شخصیت محوری «یاکوب فون گونتن»، کارآموز آموزشگاهی مثل آموزشگاه بنیامنتا بود و همچنین مثل یوزف شخصیت اصلی رمان «دستیار»، مدتی دستیار مخترعی سوئیسی بود. در بخشی دیگر از «یاکوب فون گونتن» می‌خوانیم: «همه ما لباس یک‌شکل می‌پوشیم. خب این لباس فرم پوشیدن خواروخفیفمان می‌کند و در عین حال ارتقایمان می‌دهد. ظاهر ما مثل برده‌هاست و این در ظاهر مایه ننگ است، اما توی این لباس خوشگلیم و همین ما را از ننگ آن عده از آدم‌هایی دور می‌کند که در لباس شخصی خودشان، که پاره‌پوره و کثیف است، ول می‌چرخند. مثلا پوشیدن این لباس برای من یکی بسیار خوش‌‌آیند است، چون هیچ‌وقت درست و حسابی نمی‌دانستم چی باید بپوشم. اما در این مورد هم فعلا برای خودم معمایی هستم.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.