|

آری‌گویی به زندگی

پارسا شهری: از هر شاهکار روبرت والزر در ایران دست‌کم دو ترجمه وجود دارد. رمان «دستیار» پاییز 1395 با ترجمه ناصر غیاثی در نشر چشمه درآمد و چندی بعد علی‌اصغر حداد ترجمه‌ای از این رمان در نشر نیلوفر منتشر کرد. پیش از این، رمان مطرحِ «یاکوب فون‌گونتن» والزر نیز با ترجمه‌ حمید درخشنده در نشر بدیل درآمد و ناصر غیاثی نیز ترجمه دیگری از این رمان در نشر نو منتشر کرد. از این نویسنده مطرح پیشرو، تک‌داستان‌های دیگری نیز به فارسی برگردانده شده که مجموعه‌هایی از ادبیات آلمانی‌زبان درآمده است؛ ازجمله داستان «موری» که با ترجمه ناصر غیاثی در مجموعه «داستانک‌ها» در نشر ثالث چاپ شد. یا کتابِ «از نگاه جنون» به انتخاب و ترجمه محمود حدادی که شامل بیست‌وسه داستان کوتاه از چهارده نویسنده‌ است و چندی پیش در نشر نیلوفر منتشر شد و در آن داستان‌هایی از نویسندگانِ مطرح آلمانی‌زبان همچون هاینریش مان، آلفرد دُبلین، روبرت والزر، فرانتس کافکا، موزیل و دیگران آمده است. در این میان اما بسیاری از منتقدان، «دستیار» والرز را شاهکار او خواندند. این رمان چنین آغاز می‌شود: «یک روز صبح، ساعت هشت، مردی جوان جلوی در خانه‌ای تک‌افتاده و ظاهرا شسته ‌و رفته ایستاد. باران می‌آمد. مرد جوان فکر کرد: چه عجب که چتر دارم. چون در سال‌های گذشته هیچ وقت چتر نداشت. در یکی از دو دستش که مستقیم به زیر آویزان بود، یک چمدان قهوه‌ای گرفته بود، یکی از آن چمدان‌های خیلی ارزان. جلوی روی مرد جوان که به ‌نظر می‌رسید از سفر می‌آید، یک پلاک لعابی قرار داشت که روی آن نوشته شده بود: ک.توبلر، دفتر فنی.» روبرت والزر از مهم‌ترین نویسندگان آلمانی‌زبان قرن بیستم است که تأثیر عمیقی بر نویسندگان بعد از خود ازجمله بر کافکا گذاشته است. رمان «دستیار» دومین رمان به‌جامانده از والزر و درواقع سومین رمان اوست. نخستین رمان والزر «خواهران و برادران تانر» نام دارد، بعد از آن روبرت والزر رمان دیگری می‌نویسد که ناشر از انتشارش تن می‌زند و کتاب مفقود می‌شود و چنان ‌که مقدمه علی‌اصغر حداد بر ترجمه‌اش از این رمان آمده است، گویا عنوان این رمان مفقودشده نیز «دستیار» بوده است. والزر بعدها رمانی با همین عنوان می‌نویسد اما به‌گفته خودش این دو ارتباطی با هم نداشتند. در همین مقدمه روایتی از هرمان هسه آمده است درباره رمان «دستیار»: «این داستان سرشار از حال‌وهوای آغاز قرن است، بااین حال با روایت دلنشین و همواره تازه خود، با جادوی سرخوشانه، بی‌تکلفش، رویدادهای هرروزه را به سپهری شورانگیز و رازآلود برمی‌کشد و از این راه، ما را هربار از نو مجذوب خود می‌کند... دستیار هم مانند تمام آثار والزر از سرخوشی عاری نیست... اما این سرخوشی، این بسنده‌کردن به نگاه زیبایی‌شناسانه، حتی آن‌جا که چنین نگاهی نابجا می‌نماید، فقط دوری‌گزیدن راحت‌طلبانه از نگاه اخلاقی نیست، چشم‌پوشی فروتنانه و محبت‌آمیز از داوری، یا حتی موعظه هم هست. آنچه اینجا و آنجا در پس این سرخوشی ظاهری خودنمایی می‌کند، زیبایی‌شناسی اصیل است، نه سرخوشانه، نگاهی است که به کل زندگی آری می‌گوید؛ زیرا زندگی به عنوان یک رویداد زیبا و شکوهمند است، به شرط آن‌که عاشقانه نگاهش کنی.» «دستیار» بار نخست در سال ۱۹۰۸ به چاپ رسید و از موفق‌ترین آثار والزر به‌ شمار می‌رود. والزر را نویسنده‌ای حاشیه‌نشین نیز خوانده‌اند؛ نویسنده‌ای که «دست بالا می‌شد گمان کرد که ممکن است در عالم هنر به جایی برسد، اما درنهایت نامتعارف‌تر و خودرأی‌تر از آن بود که بتواند همرنگ دیگران شود.» به‌نقل از یوخن گرِفِن، والزر این رمان را بر مبنای تجربه واقعی خودش در دورانی از زندگی نوشته است گرچه «نوع داستان‌پردازی و زبان به‌‌کار‌‌رفته در روایت آن، واقعه‌ اتوبیوگرافیک را به یک اثر داستانی پرمحتوا، به یک رمان خاص مدرن تبدیل می‌کند.» از بی‌توجهی به ‌سبک والزر هم سخن رفته است که خود به نوعی سبکِ خاص والزر بدل شده است: «قسمی برهوت زبانی» که مسحورکننده است. والتر بنیامین در همین مقاله منتشرشده در صفحه امروز با عنوانِ «روبرت والزر» می‌نویسد: «آنچه در والزر می‌یابیم قسمی بی‌توجهی به سبک است که به‌راستی فوق‌العاده است و به‌دشواری می‌توان تعریفش کرد. زیرا این تصور که این محتوای بی‌اهمیت و پوچ می‌تواند مهم باشد و این پراکندگی آشوبناک می‌تواند نشانۀ قوت باشد آخرین چیزی است که به مخیله ناظر بی‌توجهِ نوشته‌های والزر خطور می‌کند.» ورنر وبر نیز برای این خصیصه آثار والزر تعبیر «بی‌خانمانی فرم» را به کار می‌برد: دستیار عضو خانه‌ای است که به مرور زمان خانه‌بودن خود را از دست می‌دهد. بی‌خانمانی در هیئت سرنوشت ظاهر می‌شود... بی‌خانمانی در رمان روبرت والزر به‌‌عنوان حال‌وهوا با بی‌خانمانی فرم مطابقت دارد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.