مقالهای از والتر بنیامین
روبرت والزر
ترجمه محسن ملکی
چیزهای زیادی از روبرت والزر میتوان خواند، اما دربارۀ او هیچ نمیتوان یافت i. بهراستی چه میدانیم دربارۀ افراد انگشتشماری که در بین ما هستند و میتوانند حاشیهنویسی هجوآمیز سبک و نازل ii را درست درک کنند -به عبارت دیگر، دربارۀ افراد انگشتشماری که شبیه نویسندۀ بازاری و باسمهکاری رفتار نمیکنند که میکوشد با «برکشیدنِ» این قسم حاشیهنویسی به سطح خود، آن را بزرگ بگرداند و به آن شرافت ببخشد؟ زیرا چالش واقعی در اینجا بهرهبردن از نیروی بالقوۀ بیارزش و بیتکلف این فرم است تا چیزی زنده خلق کنیم، چیزی که تأثیری پالودهکننده داشته باشد. عدۀ انگشتشماری این «ژانر خرد و فرعی» را درک میکنند (این اصطلاحی است که آلفرد پولگارiii به کار میبرد) و بر این نکته وقوف دارند که چه تعداد پروانههای امید بر اثر برخورد با ظاهر صلب و گستاخانۀ ادبیات موسوم به ادبیات بزرگ پس رانده میشوند و در عوض، در کاسههای بیتکلف گل آن پناه میگیرند. و دیگران هیچگاه به مخیلهشان هم خطور نمیکند که تا چه حد به کسی چون پولگار یا هسلiv یا والزر مدیوناند، آن هم به خاطر همۀ آن شکوفههای لطیف یا پرخاری که در سرزمین بیحاصل و لمیزرع
جنگلهای ژورنالیسم میبالد. در واقع نامِ روبرت والزر آخرین چیزی است که به ذهنشان خطور میکند. زیرا اولین چیزی که ذخایر ناچیز فرهنگیشان- تنها داراییشان در امور ادبی- بوالهوسانه بدانها دیکته میکند این است که توجه «پرورده» و «پالودۀ» آنها به فرم باید آنچه را بیاهمیتی و پوچی مطلق محتوا تلقی میکنند جبران کند. و در این خصوص آنچه در والزر مییابیم قسمی بیتوجهی به سبک است که بهراستی فوقالعاده است و بهدشواری میتوان تعریفش کرد. زیرا این تصور که این محتوای بیاهمیت و پوچ میتواند مهم باشد و این پراکندگی آشوبناک میتواند نشانۀ قوت باشد آخرین چیزی است که به مخیلۀ ناظر بیتوجهِ نوشتههای والزر خطور میکند.
درک اینها آسان نیست. زیرا عادت کردهایم بهمیانجی تأمل دربارۀ آثار هنریِ کموبیش پیچیده و کاملاً مبتنی بر عمد و نیتِ نویسنده در بحر رازهای سبک فرو برویم، حالآنکه در آثار والزر با قسمی برهوت زبانی مواجه میشویم که بهظاهر کاملاً غیرعمدی اما جذاب و حتی مسحورکننده است، و همچنین با قسمی عنانگسیختگی و ناپرهیزی که طیف گستردهای را از ملاحت و خوشترکیبی تا تلخی و گزندگی شامل میشود. گفتیم بهظاهر غیرعمدی. در این مورد بین منتقدان اختلاف نظر بوده است. اما این جر و بحثی بیهوده است، و به این نکته وقتی پی میبریم که به یادآوریم والزر خود اذعان میکرد هیچگاه حتی یک سطر از نوشتههایش را اصلاح نمیکرده. مجبور نیستیم چنین گفتهای را باور کنیم، اما به صلاحمان است که چنین کنیم. زیرا با درک این نکته میتوانیم خیال خودمان را راحت کنیم که نوشتن و در عین حال اصلاحنکردنِ آنچه نوشتهشده مستلزم دو چیز است، یکی غیاب عمد و نیت قبلی و دیگری سنجیدهترین شکل نیتمندی.
تا اینجا که همه چیز خوب پیش رفته. اما این مانع از آن نمیشود که تلاش کنیم به کنه اینگونه نادیدهگرفتنِ سبک پی ببریم. پیشتر اشاره کردیم که نادیدهگرفتن سبک در والزر همراه است با به کاربردن هر فرم قابل تصور. حال باید اضافه کنیم: با یک استثناء. و این استثناء یکی از رایجترینهاست -یعنی استثنایی که در آن فقط محتوا اهمیت دارد و نه هیچ چیز دیگر. والزر آنقدر به شیوۀ نوشتنش بیتوجه است که هر چیزی جز آنچه میخواهد بگوید به پسزمینه میرود. میتوان ادعا کرد که آنچه میخواهد بگوید در حین کار به ته میرسد. این را باید توضیح داد. و تحقیق و تفحص بیشتر توجه ما را به یک ویژگی سوئیسی نوشتههای والزر جلب میکند: کمگویی او. قصهای را که در ادامه میآید دربارۀ آرنولد بوکلین، پسرش کارلو و گاتفرید کلر v نقل کردهاند. یک روز طبق معمول در مهمانخانهای نشسته بودند. میز همیشگیشان به خاطر عادت کمحرفی و کمگویی این مصاحبان معروف بود. این دفعه این گروه در سکوت دور هم نشسته بودند. بوکلینِ جوان سرآخر سکوت طولانی را با این کلمات شکست «هوا گرمه»؛ و پس از گذر یک ربع ساعت دیگر، پدرش اضافه کرد «و باد هم نمیوزد». و کلر هم مدتی صبر
کرد، اما بالاخره از جایش بلند شد و با گفتن این کلمات آنجا را ترک کرد: «من با وراججماعت نمینشینم بنوشم». این قسم کمگویی زبانی روستایی که در این لطیفۀ عجیبوغریب ثبت شده خصوصیت بارز والزر است. بهندرت پیش میآید که او قلمش را به دست بگیرد و احساس استیصال وجودش را فرانگیرد. پنداری همهچیز در آستانۀ فاجعه است؛ رگباری از کلمات از قلم او جاری میشود، اما هدف هر جمله چیزی نیست جز آنکه کاری کند تا خواننده جملۀ قبلی را فراموش کند. وقتی در میانۀ قطعهای استادانه، تکگویی شیلر، «باید که از میان این کورهراه باریک بیاید» را به نثر تبدیل میکند، کارش را با این کلمات کلاسیک آغاز میکند «از میان این کورهراه باریک». اما سپس ویلهلم تلِ vi او دچار شک میشود و اعتمادبهنفسش را از کف میدهد، ضعیف و بیاهمیت و سردرگم جلوه میکند. اینچنین ادامه میدهد: «باید که از میان این کورهراه باریک بیاید، به گمانم»vii.
بیشک چنین نوشتاری پیشینیان خود را دارد. این نسنجیدگی و ناپختگیِ ماهرانه و بیپیرایه در تمامی مسائل زبانی میراثبرِ قسمی سنت حماقت است. اگر پولونیوس viii، الگوی تمامی افراد رودهدراز، یک تردست شیرینکار است، پس والزر نیز یک باکوس ix است که خود را غرق در حلقههای زبانیِ گل میکند، حلقههایی که سپس برای خود او پشت پا میگیرند و باعث سکندریخوردن او میشوند. راست آن است که حلقۀ گل بهترین تصویر برای جملات اوست. اما ایدهای که در آنها تلوتلو و سکندری میخورد یک راهزن، خانهبهدوش و نابغه است -درست مثل قهرمانان نوشتههای او. در ضمن او نمیتواند کسی را توصیف کند که «قهرمان» نباشد؛ او نمیتواند خود را از شخصیتهای اصلیاش خلاص کند و به سه رمان زودهنگام قناعت کرده است تا بتواند تنها و تنها با صد آدم ناخلف محبوب خود دمساز باشد x.
همه میدانند که زبانهای ژرمنی به طور خاص مالامال از قهرمانانیاند که رودهدراز، بیکاره و راهزناند، و در کل بدبخت و خانهخراب شدهاند. کنوت هامسون، استاد خلق چنین شخصیتهایی، اخیراً کشف و مشهور شده است. یوزف آیشندرف که شخصیت «بیکارۀ» خود را خلق کرده و هبل که «فایربرند فِرِد» را به وجود آورده نمونههای دیگری هستندxi. شخصیتهای والزر در میان این همنشینان چگونه سر میکنند؟ و از کجا نشأت میگیرند؟ میدانیم شخصیت بیکارۀ آیشندرف از کجا میآید: او از بیشهها و درههای آلمان دورۀ رمانتیک میآید؛ و فایربرند فِرِد از خردهبورژوازی شورشی و روشنبینِ شهرهای منطقۀ رود راین در حول و حوش آستانۀ قرن نوزدهم. شخصیتهای هامسون از جهان بدوی و کهن آبدرهها میآیند -آنها بهخاطر غمِ غربت به سوی ترولها کشیده میشوند. شخصیتهای والزر چه؟ شاید از رشتهکوههای آلپ در ناحیۀ گلارن؟ یا از زادگاه او، مرغزارهای اپنزل؟ اصلاً و ابداً. شخصیتهای والزر از ظلمانیترین شبها میآیند- یا به عبارت دیگر، شبی از شبهای ونیز که چراغهای کمنور امید بر آن نور تاباندهاند -و میل به خوشی چندان در چشمانشان موج نمیزند، بلکه آشفتهاند و از فرط
غم کم مانده به گریه بیفتند. اشکهایی که میریزند نثر والزر است. چراکه هقهق گریهکردن، ملودیِ پرگویی و وراجی والزر است. این نکته پرده از این واقعیت برمیدارد که شخصیتهای محبوب او از کجا میآیند و اهل کدام دیارند -یعنی، آنها از جنون میآیند و لاغیر. آنان شخصیتهاییاند که دیوانگی را پشت سر گذاشتهاند، و بدین دلیل است که آنها مهر قسمی سطحیبودنِ هماره جانسوز و غیرانسانی را بر جبین دارند. اگر سر آن داشتیم که عنصر مسرتبخش و در عین حال غریب نهفته در آنها را در یک عبارت خلاصه کنیم، باید میگفتیم: «همهشان شفا یافتهاند». باید اذعان کرد که این فرایند شفایافتن هیچگاه به ما نشان داده نمیشود، مگرآنکه خطر کنیم و بهسراغ «سفیدبرفی»اش برویم، یکی از عمیقترین محصولات ادبیات مدرن، اثری که بهتنهایی برای توضیح این نکته کفایت میکند که چرا این نویسنده، این خیالبافترینِ نویسندگان، یکی از نویسندگان محبوب فرانتس کافکای سختگیر بوده است.
این قصهها فوقالعاده ظریف و دقیقاند -همه متوجه این نکته میشوند. اما همه متوجه این نکته نمیشوند که آنها نه محصول تنشِ ناآرام و عصبی امر منحط، بلکه محصول حالت سرزنده و ناب فردی در دورۀ نقاهتاند. او با بازگوییِ گفتۀ فرانتس مور xii میگوید «من از این فکر که ممکن است به توفیق دنیوی دست یابم وحشت میکنم». این وحشت در مورد همۀ قهرمانان او صدق میکند. اما چرا؟ نه به خاطر وحشت از دنیا، آزردگی اخلاقی یا رنج و اندوه، بلکه به خاطر دلایلی اپیکوری. آنها میخواهند خوش باشند و کیف کنند و در این زمینه، استادی و مهارتی مثالزدنی نشان میدهند. علاوه بر این، آنها علو طبع و شرافتی مثالزدنی نیز بروز میدهند، و همچنین حقانیتی مثالزدنی. زیرا هیچکس همچون فردی که دورۀ نقاهت را میگذراند خوشی نمیکند. خوشگذرانی فردی که دوران نقاهت را میگذراند هیچ ربطی به عیاشی و شادخواری ندارد. خونش که جان تازه یافته از جویهای کوهستان به سویش جاری میشود، و نفس تازه و پاکی که بر لبانش دارد از نوک درختان به سویش جریان مییابد. شخصیتهای والزر از همان شرافت کودکانهای برخوردارند که شخصیتهای قصههای پریان، و آنان نیز همانند شخصیتهای
والزر از دل شب و جنون پدیدار میشوند، یعنی از دل جنون اسطوره. همه فکر میکنند که این فرایند بیداری در ادیان مستقر و تشریعی رخ داده است. اگر چنین باشد، این اتفاق به شیوهای روشن و صریح رخ نداده است. این بیداری را باید در مجادلۀ عظیم دنیوی با اسطوره یافت که قصۀ پریان معرف آن است. البته، شخصیتهای قصههای پریان به شکلی ساده و سرراست شبیه شخصیتهای والزر نیستند. آنها هنوز تقلا میکنند تا خود را از رنج و عذاب خویش خلاص کنند. والزر کارش را جایی آغاز میکند که قصههای پریان دست از کار میکشند. «و اگر آنان نمرده باشند، هنوز در آنجا زندگی میکنند». والزر «چگونگی» زندگی آنها را نشان میدهد. با این گفته حرفم را به پایان میبرم، چراکه او کارش را میآغازد: نوشتههای او داستان، مقاله، کارهای شاعرانه، قطعات منثور کوتاه و جز اینها نامیده میشوند.
پینوشتها:
i. روبرت والزر (1878-1956)، نویسندۀ سوئیسی از اهالی شهر بیل؛ او در جوانی خانهبهدوش بود؛ بعدها مدتی در یک بانک و پس از آن در انتشارات و سپس در یک کتابخانه مشغول به کار شد، اما بخش اعظم عمرش بیکار بود. پس از 1933، عمرش را در چند بیمارستان روانی سپری کرد. مجموعۀ آثارش شامل سه رمان میشود، اما عمدتاً از داستان، طرح، تحشیه و مینیاتور ساخته شده. مشخصۀ سرشتنمای کارهای او سبک اوست که به طرز غلطاندازی ساده و روان است و به یمن آیرونی و عناصر ابزورد توازن مییابد (م.ا).
ii. حاشیهنویسی هجوآمیز (satirical gloss) یک شکل ادبی جاافتاده است که بیشتر در زبان آلمانی شناخته شده تا در زبان انگلیسی، زیرا در زبان انگلیسی کلمۀ «gloss» عمدتاً یا به حاشیهنویسیِ میانسطریِ متون قرون وسطی اشاره دارد یا به شرح و حاشیههایی از جنس آنچه کولریج در شعر «دریانورد فرتوت» آورده. در زبان آلمانی، حاشیهنویسی را کارل کراوس بسط و به سطح هنر ارتقاء داد، همو که در سرتاسر دوران حرفهایاش در مجلۀ «دی فَکِل» از این حاشیهنویسیها در شرحهای خود بر متون سایر نویسندگان و روزنامهنگاران بهره برد (م.ا).
iii. آلفرد پولگار (1873- 1955) روزنامهنگار اهل وین و منتقد ادبی مستعدی بود که به شرح و توضیح گرایشها و روندهای فرهنگی میپرداخت. بسیاری از مقالات او در دوران زندگیاش گردآوری و به صورت کتاب چاپ شدند. او شهرتش را مدیون سبک زیبا و آیرونیکش بود (م.ا).
iv. فرانتس هسل رفیق گرمابه و گلستان بنیامین بود و با او در ترجمۀ «در جستجوی زمان از دسترفته» و در مراحل اولیۀ «پروژۀ پاساژها»ی بنیامین همکاری کرده بود (م.ا).
v. آرنولد بوکلین (1827- 1901)، نقاش سوئیسی، شهرتش را مدیون برخورد رمانتیکش با موضوعات اسطورهای بود. گاتفرید کلر (1819- 1890)، که او نیز اهل سوئیس بود، نمایندۀ اصلی رئالیسم ادبی
در آلمان بود (م.ا).
vi. ویلهلم تل (ویلیام تل، گیوم تل) قهرمان اسطورهای سوئیس در قرن چهاردهم است. در دورانی که دودمان هابسبورگ آن منطقه را زیر تسلط خود درآورد، او جانب ستمدیدگان را گرفت و با رفتار خویش مردم را به مقاومت در برابر متجاوزان ترغیب کرد. شخصیت ویلهلم تل در سوئیس همانند رابینهود در انگلستان است. شیلر کتابی دربارۀ او دارد.(م.ف).
vii. این نقل قول برگرفته از تکگویی کلاسیک نمایش شیلر «ویلهلم تل»، پردۀ چهارم، صحنۀ سوم است. تل، وقتی در کمینِ گسلر، فرمانروای مستبد، نشسته، درباب دلیل و توجیه اخلاقی قتلی که به زودی مرتکب خواهد شد تأمل میکند (م.ا).
viii. شخصیتی در نمایشنامۀ هملت شکسپیر که به رودهدرازی و وراجی عادت دارد. هملت در داستان او را «پیر خرفت مزاحم» خطاب میکند (م.ف).
ix. باکوس یا باکخوس همان دیونیسوس، ربالنوع شراب است (م.ف).
x. این سه رمان عبارتند از «خانوادۀ تانر» [یا «خواهر و برادران تانر»] (1907)، «دستیار« (1908) که معروفترین کار اوست، و «یاکوب فون گونتن» (1909) (م.ا).
xi. کنوت هامسون (1859- 1952) نویسندهای نروژی بود که سبک زندگی امریکایی را نقد میکرد و به هستی و حیات کشاورزان خصلتی آرمانی میبخشید. او از حملۀ آلمان به نروژ حمایت کرد و در سال 1947 به وطنفروشی محکوم شد. معروفترین رمان او «گرسنگی» (1890) است که بهشدت پرطرفدار بود. یوزف فون آیشندرف (1788-1857) یکی از چهرههای مهم رمانتیسم آلمان بود. او که شهرتش را عمدتاً مدیون اشعار غناییاش بود، رمان کلاسیک «ماجراهای یک بیکاره» (1826) را نیز نوشته است. یوهان پیتر هبل (1760- 1826) روزنامهنگار و نویسنده بود؛ به او به خاطر کاربرد گویش احترام زیادی قائل میشدند، عملی که قربانی کلیگرایی روشنگرانۀ قرن هجدهم شده بود. هبل، در مقام سردبیر و نویسندۀ اصلی سالنامۀ بادیشر لاندکالندر [=تقویم روستایی بادیشر] (سالنامهای که به سالنامۀ امریکایی « الد فارمر المنک» [=تقویم نجومی کشاورز پیر] بیشباهت نبود)، حجم عظیمی از شعر و آثار منثور خلق کرد. یک تقویم معمولی شامل این موارد میشد: یک کیهانشناسی که مزین میشد به حکایات و قصهها، پندواندرز عملی برای صاحبان خانه و کشاورزان، گزارشهایی درباب جرم و جنایت و فجایع، بیوگرافیهای کوتاه،
معما و چیستان و در نهایت ملاحظات سیاسی دربارۀ سالی که تازه تمام شده بود. چهرۀ روایی هبل، «دوست خانوادگی اهل راین»، روایت میکند و نظر میدهد؛ جملات معترضۀ آیرونیک به سبک لارنس استرن در آثار او کم نیستند (م.ا).
xii. فرانتس مور شخصیت شرور نمایش راهزنان شیلر است (م.ا).
خلاصی از جنون
شرق: روبرت والزر از پیشگامان ادبیات مدرن و آوانگارد است که بر نویسندگان و متفکران مطرحی مانند والتر کافکا، والتر بنیامین، اشتفان تسوایک، هرمان هسه و روبرت موزیل تأثیر گذاشته است. او در سال ۱۸۷۸ در شهر بیل در سوئیس به دنیا آمد. در جوانی شاعر بود و در زوریخ و دیگر شهرهای سوئیس کارمندی و منشیگری میکرد و روزگار میگذراند. مدتی بعد به کار نویسندگی رو آورد و به برلین رفت؛ اما دوباره به بیل برگشت و سرانجام در شهر برن مستقر شد. او بعد از خودکشی نافرجام در سال ۱۹۲۹، به افسردگی مبتلا شد و از ۱۹۳۳ تا ۱۹۵۶ یعنی آخرین سالِ عمر را در آسایشگاه گذراند. او از سال ۱۹۳۲ به بعد دیگر چیزی ننوشت، گرچه برخی منتقدان معتقدند شخصیتهای والزر بیارتباط با روحیه و بیماری او نبوده است. به نظر میرسد حق با والتر بنیامین بوده که شخصیتهای والزر از جنون میآیند، «آنان شخصیتهاییاند که دیوانگی را پشت سر گذاشتهاند». بنیامین در همین مقاله «روبرت والزر» به «سفیدبرفیِ» والزر اشاره میکند و مینویسد «سفیدبرفی» یکی از عمیقترین محصولات ادبیات مدرن، اثری که بهتنهایی برای توضیح این نکته کفایت میکند که چرا این نویسنده، این خیالبافترینِ
نویسندگان، یکی از نویسندگان محبوب فرانتس کافکای سختگیر بوده است. آدورنو نیز در کتابِ «یادداشتهایی درباره کافکا» به روبرت والزر اشاره ميكند كه تأثيري تعيينكننده بر كافكا داشته و از تفاوت آنها مينويسد. اينكه جدا از شخصیتهای والزر در نثر او نیز جنونی مشهود است؛ اما نشاني از جنون در نثر کافکا نيست. بهرغمِ علاقه کافکا به والزر و اینکه بسیاری این نویسنده را سرمشقِ کافکا میدانند، آدورنو معتقد است کافکا برخلاف والزر در برابر جنوني كه قصد ورود دارد، ايستادگي ميكند؛ اما جنون در شخصیتهای والزر مشهود است، گرچه آنان بهتعبیر بنیامین «هنوز تقلا میکنند تا خود را از رنج و عذاب خویش خلاص کنند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.