|

درباره نمايش «امروز روز خوبي‌ست براي مردن»

نه چشم‌هايم چيزي ديد، نه گوش‌هايم چيزي شنيد

کبوتر ارشدي. منتقد

برگه‌اي را به دستم مي‌دهند که روي آن نوشته شده کارگردان: کمال هاشمي، بازيگران: شيوا فلاحي، سارا سجادي و اما نويسندگان: جمال و کمال هاشمي و سارا سجادي. اجرائي که به عبارتي مولتي‌مديا محسوب مي‌شود و تهيه‌کننده‌اي به نام سيدمحمد منقا دارد.

بازگويي قصه نمايش هميشه برايم کار بيهوده‌اي بوده است. اما ناچاريم به منظور درجريان‌گذاشتن خواننده، به اين عمل کسل‌کننده تن دهيم: «دختر جوان فيلم‌سازي بعد از سال‌ها به تهران برمي‌گردد تا به خانه پدري‌اش، خانه‌اي که در کودکي و پيش از مهاجرت در آن زندگي مي‌کرده، سر بزند و خاطراتش را مرور يا ثبت کند. بعد از ورود متوجه مي‌شود که خانه يک ساکن دارد. ساکن جديد خانه، زني است که جنگ‌زده محسوب مي‌شود. او در کودکي به دليل شروع جنگ ايران و عراق مجبور به ترک آبادان شده؛ به شيراز رفته و سپس بعد از سال‌ها به تهران آمده و به طور اتفاقي ساکن اين خانه نيمه‌ويران شده است. اين دو زن خيلي سريع با هم دوست مي‌شوند يا به عبارتي ارتباط مسالمت‌آميز برقرار مي‌کنند و بعد از يک مشاجره، که اوج تنش کلامي نمايش به نظر مي‌رسد، سرانجام ساکن تازه خانه تن به حضور در فيلم صاحب تازه‌وارد خانه مي‌دهد. دختر جنگ‌زده بعد از يک اعتراف، خانه را بي‌خبر ترک مي‌کند و دختر صاحبخانه، در طول اقامتش با رؤياي مرمت و بازسازي خانه زير آوار واقعي يا رؤياهاي نشدني خود، مدفون مي‌شود. ديالوگ‌هايي که بين اين دو نفر ردوبدل مي‌شود، شعري که خوانده مي‌شود، تکه‌هايي از خاطرات زن جنگ‌زده و مونولوگ‌هايشان همه و همه همان تکه‌هايي است که به مرور در طول نمايش کنار هم مي‌آيند و ما را با کليت داستاني اين اثر آشنا مي‌کنند». پيش از آنکه به نمايش «امروز روز خوبي‌ست براي مردن» بپردازم، بايد صغرا و کبرايي بچينم. چراکه لازم است خواننده احتمالي، سکوي مواجهه اين يادداشت را با اثر بداند و بداند چرا از چيزي خوشش آمده يا چرا خوشش نيامده. خوشامدها و بدآمدهاي ما برآمده از ذوق و لايه‌هاي فرهنگي و تربيتي ماست و البته سطوح آموزش و سياست‌هاي هنري و طريق مواجهه ما با امر زيبا و ميزان مطالعه ما و حتما چه بسا چيزهاي ديگر هم در آن دخيل است. تفاوت‌ها اينجاها شکل مي‌گيرد و شکاف‌ها همين‌جاها ايجاد مي‌شود. در برخورد با يک اثر نمايشي، مي‌شود اين دو بخش را مورد مداقه قرار داد. يک: متن، دو: اجرا. الف) آنچه درباره متن مي‌شود گفت، از منظري کلي يعني منظري که شامل ادبيات داستاني ما هم مي‌شود، ذکر آسيبي است که به اين کليت قابل تعميم است، يعني تکيه سطحي بر خرده‌روايت‌ها و تجربه‌هاي زيسته. خيل عظيمي از داستان‌نويسان به‌ويژه زنان با تکيه بر همين تجربه‌هاي زيسته به مجموعه داستان کوتاه‌نويسي روي آورده‌اند و در سال دست‌کم يک جلد از اين توليدات سريالي را به طبع مي‌رسانند. خرده‌روايت‌ها يا همان امر جزئي در چرخه‌اي از تکرار به دور خودِ امر جزئي، در اکثر اين نوشته‌ها باقي مي‌مانند و نه تنها برون‌رفتي ايجاد نمي‌کنند و از اين چرخه پرتاب نمي‌شوند که حتي براي تورق کتاب هم هيچ انرژي مازادي توليد نمي‌کنند. امر جزئي به چه درد مي‌خورد؟ امر جزئي براي زدن خشونت امر کلي که بر تجربه‌هاي زيسته و روايت‌ها و داستان‌هاي ما سايه مي‌اندازد و اجازه بروز انرژي شناختي متفاوت را مي‌گيرد، لازم است. اما کدام امر جزئي؟ آني که به طور راديکال سر بر مي‌افرازد و در ساختن توتاليتي امر کلي دخيل نمي‌شود. امر جزئي که پتانسيل و توانش را در برهم‌زدن نظم موجود از آن گرفته باشيم، نه تنها زير هيچ ميزي نمي‌زند که خود به برساخت همان نظم کلي خدمت خواهد کرد. به قول اميد مهرگان «آن تکانه‌اي که آدمي را وامي‌دارد تا چيزي جزئي را به منزله حامل حقيقتي کلي نجات دهد و اعاده کند، دقيقا ريشه در وعده و خطاب کلي نهفته در اين امر جزئي دارد و نه صرف جزئي‌بودن و لاجرم مظلوميت آن». امر جزئي وقتي لابه‌لاي حديث نفس و مرثيه‌خواني براي خود مي‌چرخد و هيچ سويه راديکالي نشان نمي‌دهد، به تف سربالا تبديل مي‌شود. عدم تاريخ‌مندي، نديدن امر اجتماعي، عدم درک جامعه‌شناختي، عدم شناخت درام اجتماعي آن هم نسبت به مسئله‌اي به نام جنگ، عدم توان پروبلماتيزه‌کردن موضوع و برساختش در متن و لاجرم در اجرا، همه و همه مي‌تواند به کنش‌مندي امر جزئي آسيب بزند. چرا اغلب روايت‌هاي زنانه الزاما در متن‌هاي توليدي در سطحي از حديث نفس و زاري براي خود مي‌لولند و برون نمي‌روند؟ پاسخ برهنه اين پرسش اين است که ما فهم دقيقي از ديدن امر جزئي پيدا نکرده‌ايم و گواه اين مدعا، انبوهي از توليدات ادبي ماست؛ براي نمونه در متن نمايش موردنظر، جنگ به‌عنوان پديده‌اي کلان که بر زيست جهان ما تأثير مي‌گذارد، به امري خنثي بدل مي‌شود، چراکه برگرفتن ايده‌هاي دست‌وپاشکسته از وضعيت پست‌مدرنيسم و سانتي‌مانتاليسم و تنبلي و عدم خلاقيت و عدم درگيري با امر سياسي و نداشتن نگاه نظري، همه و همه دست به دست هم مي‌دهند تا بر هيچ سنتي پا سفت نکنيم و نتوانيم به واسطه خلق ادبي و اجرائي، لحظه‌اي را در تاريخمان بسازيم. ما اغلب با حجم مخوفي از توليدات ادبي مواجه هستيم که آگاه يا ناآگاه تلاششان در جهت بي‌معناکردن کنش نوشتن است. معني نوستالژي را اولين‌بار در دهه 70 بر نام يکي از آثار تارکوفسکي دانستم. بعد از آن سطحي برايم رقم خورد که نتوانستم از آن کوتاه بيايم. در آنچه که ذيل عنوان «امروز روز خوبيست براي مردن» اتفاق مي‌افتد؛ يعني برگشتن دختري از آن‌سوي آب‌ها به تهران و رفتن به خانه پدري، هيچ لايه شگفتي که ما را به يک لحظه بديع در شکل‌گيري فهمي نو در رويکرد نوستالژيک برساند در هيچ ديالوگ يا صحنه‌اي ميسر نمي‌شود. تمام متني که از زبان دو زن حاضر در صحنه، به نام‌هاي يلدا و مونا مي‌شنويم، فاقد هرگونه تأثير و ماندگاري است. به راحتي مي‌لغزند و از ياد مي‌روند. سطحي و متزلزل و شخصي و عقب‌تر از تنش واقعه‌اي به نام تجربه جنگ يا حتي روايت‌ها و خرده‌روايت‌هاي زيسته‌اي هستند که در امر واقع موجودند. متن فاقد هر نوع ادبيت است. بيشتر گويي با يک نمايش در مدرسه‌اي دخترانه طرف هستيم. دختري که صاحب خانه است و از آن‌سوي آب‌ها آمده، گويا فيلم مي‌سازد، اما قطعا دختري است که فقط کار با دوربين را بلد است و فيلم‌ساز نيست، چراکه کاراکتر ساخته‌شده در متن، هيچ سويه حرفه‌اي رفتاري يا گفتاري در اين شخصيت ترسيم نمي‌کند که گوياي فيلم‌سازبودن او باشد. اين دختر هيچ موضعي ندارد. دقيقا نمي‌دانيم از قماش کدام مهاجران است؟ او صرفا مسحور «خانه پدري» است که تا پيش از رؤيتش چندان هم درگيرش نبوده. اما چرا شخصيت ازخارج‌آمده در اين متن تصميم به بازسازي خانه پدري دارد؟ چرا زن جنگ‌زده که نياز به داشتن خانه برايش امري حياتي است شخصيت سازنده نيست و از نگاه نويسنده اوست که همواره در حال فرار است؟ و البته اين فانتزي مسافرِ ازخارج‌برگشته به فکر خانه پدري هم از آن کليشه‌هاي رايج زمان ماست...همان‌قدر که کاراکتر جنگ‌زده هم، چندان با تجربه جنگ نسبتي ايجاد نمي‌کند و فاقد توان انتقال چيزي به نام رنج است. لطفا با يک ريکوردر، پاي صحبت زني جنگ‌زده که در زمان جنگ هفت، هشت‌ساله بوده بنشينيد و همان ترکيب‌ها و عبارات و کلمات و اصطلاحات را پياده کنيد و کنار بسياري از متن‌هايي که به نام ادبيات جنگ توليد شده بگذاريد. اين ساده‌ترين راه براي رسيدن به يک تأسف بزرگ است: نويسنده دچار سانتي‌مانتاليسم است و از درام اجتماعي و تاريخي موضوع موردنظرش چيزي نمي‌داند.ب) مولتي‌مديابودن اجرا در تئاتر نه به منظور‌ پوشاندن کاستي‌هاي نتوانستن بازي است که سويه‌اي تکميلي دارد. در آنچه که ذيل «امروز روز خوبيست براي مردن» رخ مي‌دهد، کنشي به نام بازي مغفول است. درمجموع بيننده با يک گزارش- مستند تصويري روبه‌روست با تکيه بر کلام. گاهي به لحاظ بصري در ترکيب فيلم و حضور بازيگرها در پشت پرده ادغام زيبايي به دست مي‌آيد و دچار لذت مي‌شويم، اما اين کمترين سطح انتظار ما را برآورده مي‌کند. البته اين ما، مايي کلي نيست. قطعا هستند کساني که از آنچه ما لذت نمي‌بريم لذت برده‌اند. دست‌کم اينجا بر سر دلايلمان بر امر لذت‌بخش مي‌توانيم جدل کنيم. ج) اما چرا يک متن به زمانه خودش گره نمي‌خورد؟ يکي از دلايل آن، عدم ملاحظات تاريخي و اجتماعي است، ديگري تنبلي است. تنبلي در مقام آسيب دوراني به معناي اين است که در مواجهه با يک پديده زحمت پروبلماتيزه‌کردن آن را دست‌کم در سطحي که تا به حال به آن پرداخته شده است، به خود ندهيم يا کلا توانش را نداشته باشيم؛ به عبارتي بلد نباشيم همه اين نقصان‌ها را که کنار هم بچينيم، در مواجهه با يک اثر نمايشي، ته ماجرا نه سهمي براي گوش‌هایمان مي‌ماند و نه چيزي عايد چشم‌هایمان مي‌شود. مشتاق مي‌رويم و دست و دل خالي برمي‌گرديم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.