اینجا چراغی روشن نیست!
پیام بهاری: وقتی راجع به تماشاگران سینما صحبتی به میان میآید، میتوانیم این طیف گسترده را به دو دسته تقسیم کنیم:
1- تقسیمبندی بر اساس گروههای سنی.
2- تقسیمبندی بر اساس سلیقه.
انیمیشن راتاتویی (موش سرآشپز) میتواند مثال خوبی برای تقسیمبندی دوم (بر اساس سلیقه) باشد، همانقدر که یک کودک از تماشای این اثر لذت میبرد، یک میانسال هم میتواند با آن ارتباط برقرار کند. در بخش مربوط به سلیقه، فیلمها با گونههای داستانی، مستند، انیمیشن و ترکیبی قرار میگیرند. آیا سینمای ایران در این سالها توانسته است برای طیفهای گسترده سنی و سلیقهای فیلم تولید کند؟ اگر در انجام این کار موفق نیست، خب چرا؟ در سینمای ایران، فیلمسازان از زمان بهکارگیری آپارات در سالنها به گونههای مختلف فیلمسازی سرک کشیدهاند، چرا این روند تداوم نداشته است؟ آیا تماشاگران نقش حمایتی را در این چرخه به درستی ایفا کردهاند؟ برای تحلیل این موضوع، فیلمها با گونههای متفاوت را به طور مجزا مورد بررسی قرار میدهیم و تلاش میکنیم با یادآوری نمونههای خارجی تأثیرگذار در جهان، نقش مهم آنها در ارتباط با تماشاگران را بررسی کنیم.
سینمای کودک و کودکِ درونِ بزرگسال
همانطور که اشاره شد، به طور یقین نمیتوانیم سینمای کودک را فقط به سن محدود کنیم. کمااینکه بزرگسالان هم با این آثار ارتباط برقرار میکنند. این سبک از فیلم در جهان، طرفداران بیشماری دارد. فیلمهایی مانند «جادوگر شهر اُز»، «دیو و دلبر»، «شیرشاه»، «شِرک»، مجموعه فیلمهای «داستان اسباببازی»، «ماشینها» و... هر زمانی که در سینماها اکران شدند گیشهها را فتح کردند. درست است که مسئولان حق پخش این آثار را خریداری نمیکنند و طرفداران این سبک از دیدن آنها در سینما محروم هستند، ولی هروقت فیلمها در دسترس آنها قرار گرفت (به صورت ویاچاس، سیدی و فایل) مردم ما اقبال زیادی برای تماشای آنها نشان دادهاند. این موضوع نشان میدهد مردم ما تمایل فراوانی به این سبک از فیلمها دارند. سینمای ایران، با چند فیلم انگشتشمار به سراغ این گونه پرطرفدار رفته است. فیلمهای «شهر موشها» (محمدعلی طالبی-1364)، «گلنار» (کامبوزیا پرتوی-1367)، «دزد عروسکها» (محمدرضا هنرمند-1368)، «پاتال و آرزوهای کوچک» (مسعود کرامتی-1368)، «کلاهقرمزی و پسرخاله» (ایرج طهماسب-1373)، «آهوی پیشونیسفید» (جواد هاشمی-1391) و... نمونههایی از این آثار تولیدی
هستند. جالب است، فیلمهای «کلاهقرمزی و پسرخاله» و «شهر موشها» جزء پرفروشهای تاریخ سینما بودهاند که به غیر از کودکان، حتی بزرگسالان را هم با خودشان همراه کردهاند. البته تولید این دسته از فیلمها بهقدری محدود است که کفاف طرفدارانش را بههیچوجه نمیدهد. در چند نگاه به زوایای مختلف عدم ساخت این فیلمها میپردازیم. کمپانیها و تهیهکنندگان نامآشنایی در جهان وجود دارند که به صورت تخصصی در حوزه تولیدات مربوط به کودکان فعالیت میکنند؛ مجموعههای بزرگی که مواردی مانند نقش کودکان در آینده جامعه، نیازها و آرزوهایشان را، با تحقیق و بررسی کامل به مرحله تولید میرسانند. آنها به مقوله سینمای کودک به طور ویژهای نگاه میاندازند. در سینمای ما، مجموعهها و تهیهکنندگانی که با نگاه دغدغهمندی در این عرصه فعالیت کنند کمتر وجود دارند. اغلب تهیهکنندگان ترجیح میدهند فیلمهایی با مضمون اجتماعی، سیاسی و کمدی رمانتیک بسازند تا نگران بازگشت سرمایه نبوده و کمتر ریسک میکنند. درحالیکه سینمای روز جهان شاهد این مدعاست که میتوان به انواع سلیقه تماشاگر احترام گذاشت و درعینحال به گیشه سینما رونق داد. فیلمها و انیمیشنهایی
که برای کودکان ساخته میشوند برای اینکه دنیای فانتزی و تخیلی آنها را باورپذیر به وجود آورند نیاز است با ساختاری نزدیک به واقعیت ساخته شوند. این موضوع به امکانات و استودیوهای مدرن دنیا نیاز دارد تا فیلمسازان بتوانند دنیای شگفتانگیز کودکان را برای آنها واقعیتر رقم بزنند. منتها امکانات سینمای ایران محدود است. اغلب تولیدکنندگان رغبتی برای ساخت دکورهای با هزینه فراوان و تهیه تجهیزات پیشرفته ندارند. فرض را بر این بگذاریم که شرایط سختافزاری فراهم شود، حال نیاز به افرادی متخصص داریم که مسلط بر سیستم مدرن باشند.
سینمای اکشن
کافی است به فروش گیشههای سینما در جهان نگاهی بیندازیم تا به این نکته برسیم که این گونه از فیلمها چقدر پرطرفدار هستند؛ نوعی از سینما که هیجان نقش پررنگی در جذابیت آن دارد. سینمایی که با وجود قهرمان، نقش بسزایی در جذب تماشاگران دارد. آنها بلیت سینما میخرند تا ماجراجوییهای قهرمانان را دنبال کنند. اوج شکوفایی فیلمهای اکشن در دهههاي 60 و 70 رخ داد. جمشید هاشمپور با سری تراشیده و اندامی تنومند با حضور در صحنههای هیجانانگیز شرایطی را فراهم کرد تا این نوع فیلمسازی گیشه پررونقی داشته باشد. «عقابها» (ساموئل خاچیکیان-1363)، «تاراج» (ایرج قادری-1363)، «افعی» (محمدرضا اعلامی-1371)، «پرواز از اردوگاه» (حسن کاربخش-1372) و... توانسته بودند صندلیهای سینما را در تسخیر خود دربیاورند. حال چرا فیلمهای اکشن جایگاه خود را از دست دادهاند؟ چرا روند ساخت و تولید اینگونه فیلمها متوقف شده است؟ سینمای ما بر اساس نگرش، قاعده و قانون افرادی پیش میرود که در جریانهای متنوع سیاسی جایگاهشان به تناوب تغییر میکند. عدهای برای روشنفکر نشاندادن خود و با مجوزها و جشنوارهها تصمیم میگیرند فیلمسازان را راغب کنند تا فیلم
سیاسی بسازند. آنها با شیوه قهرمانسازی و تبعات تأثیرگذاری آن در جامعه مشکل پیدا میکنند. بلایی که سالهای دور بر سر کاراکتر «زینالبندری»ها آوردند (افسانه بایگان با عنوان قهرمان زن از این غائله قهرمانسوزیها بینصیب نبود). سینمای سفارشی از قهرمانانش روی برگرداند تا سینمای اکشن دیگر حرفی برای گفتن نداشته باشد. فیلمهایی که میتوانستند در چرخه سرمایه در فقدان گیشههای پرفروش، رونق مناسبی برای سینما باشند. نکته تأملبرانگیز دیگر در این طیف از فیلمها این است که فیلمساز احتیاج دارد صحنههایی با هیجان فراوان در فضاهای شهری (بانک، اتوبان، خیابان و میدانهای پررفتوآمد) بسازد تا اتفاقهای قصه را طبیعی و باورپذیر به وجود آورند. به نظر شما گروههای فیلمسازی در ایران میتوانند ساعتها شاهراههای ارتباطی مردم را تعطیل کنند و در فضای کنترلنشده شهری فیلمبرداری کنند؟ برای بهوجودآوردن این صحنهها نیازمند شهرکهای سینمایی هستیم. در اینهمه سال فقط یک شهرک سینمایی غزالی به همت مرحوم علی حاتمی برای فیلمهایی که دوران قبل از انقلاب را یادآوری میکرد، ساخته شده است. آیا میتوان زندگی مدرن امروزی را در آنجا به
نمایش دربیاوریم؟ برای نمایشدادن زندگی امروزی با تمام متعلقات شهری، ما نیازمند شهرکهای سینمایی متعددی هستیم تا فیلمساز بتواند صحنههای هیجانانگیز خود (زدوخوردها و فرارها) را بهراحتی و بدون دغدغه در فضایی کنترلشده خلق کند.
سینمای وحشت
«جنگیر» (ویلیام فریدکین-1973) نمونه خوبی برای این سبک از فیلمها میتواند باشد؛ فیلمی که نهتنها نسلهای پیشین را با خلق صحنههای همراه با رعب و وحشت در تعلیق فرو برد؛ بلکه نسلهای بعدی هم با دیدن آن همچنان به وجد میآیند. سبکی از فیلمسازی که اگر تماشاگر عام نداشته باشد، به طور یقین تماشاگر خاص دارد که تعداد آنها کم هم نیستند. فیلم «شب بیستونهم» (حمید رخشانی-1367) از نمونههای شناختهشده و موفق این ژانر در کشور ما بود؛ فیلمی که بعد از سالها همچنان بهعنوان اثری تأثیربرانگیز در گفتوگوهای مردم درباره این سبک از سینما نقش پررنگی دارد. آیا تنها یک فیلم در این سالها میتواند نیاز علاقهمندان اینگونه فیلمها را پاسخگو باشد؟ فیلمهای این شاخه از سینما در جدول فروش، رتبههای بالایی را در اختیار میگیرند. اعداد و ارقام به ما نشان میدهد سینمای ما، بهسادگی سیل عظیمی از تماشاگران علاقهمند به سینمای وحشت را از دست داده است! ولی چرا؟ چرا سینمای وحشت اقبال پیدا نکرد؟ فیلمسازان ما، ساخت فیلم در حوزه اجتماعی را از نظر کارنامه هنری رویه مناسبتری میدانند. تا دلتان بخواهد فیلم اجتماعی داریم. هرازگاهی فیلم
کمدی و آثاری که بههیچوجه فیلم نیستند. این تنوع در فیلمسازی یک شوخی تمامعیار است. فیلمسازان علاقهای به ساخت این دست فیلمها ندارند؛ درحالیکه ما میدانیم استنلی کوبریک، کارگردان شناختهشده سینمای جهان، گونههای متفاوت فیلمسازی را تجربه کرد و با فیلم تأثیرگذار «درخشش» (1980) در گونه وحشت به ما فهماند تجربهکردن فقط مخصوص عدهای جوان بینامونشان نمیتواند باشد و فیلمساز میتواند براساس نیازهای جامعه گونههای متنوع فیلمسازی را تجربه کند. البته برخلاف عقیده خیلیها ساخت این آثار بهراحتی هم نیست. قصه و فرم (چگونگی روایت قصه) باید با آگاهی کامل در خدمت فیلم باشند تا بتوانند لحظههای باورپذیر و هیجانانگیزی را برای تماشاگران به وجود آورند. نکتهای دیگر که بسیار حائز اهمیت است، امکانات ساخت و جلوههای ویژه است که به روند جذابیت و واقعیترکردن صحنهها کمک شایانی میکنند. از سوی دیگر آیا سالنهای سینما تأثیر درخورتوجهی در جذابکردن فیلمها دارند؟ سالنهای سینمایی مدرن با امکانات رفاهی، تصاویر باکیفیت، صدای مناسب و... در بهوجودآوردن احساس بینظیر و شورانگیز تماشاگران که برای تماشای فیلم در
کنار هم قرار میگیرند، کمک شایانی کرده و باعث میشود که علاقهمندان سینما رغبت بیشتری برای سپریکردن اوقات خود و خانواده در سالنهای سینما داشته باشند.
سینمای فانتزی - تخیلی
سینمای جهان در سالهای اخیر، به واسطه پیشرفت امکانات تصویر، دنیای پرده سبز، پیشرفت ابرکامپیوترها و سالنهای سهبعدی که تصویر مدرن و نوین را بر پردههای سینما به نمایش میگذارند، تماشاگران بیشماری را مجذوب خود کرده است. «جنگ ستارگان»، «آواتار»، «ارباب حلقهها»، «هری پاتر» و... یکی پس از دیگری از راه میرسیدند و تماشاگران را مجذوب پردههای سینما میکردند. جداول فروش هر سال شاهد رکوردزنیهای جدیدی در تاریخ سینما است. حال در سینمای ایران، فیلم فانتزی-تخیلی که ساختار مناسبی داشته باشد، به ذهنتان میرسد؟ شما میتوانید تلفن همراه هوشمندتان را بردارید و از اتفاقات پیرامون خود در جامعه فیلم بگیرید و ادعا کنید که فیلم ساختهاید؛ هرچند ساده و مبتدیانه! اما درهرصورت آنچه شما خلق کردهاید، نه خبر از سفر به فضا میدهد؛ نه اژدها و نه آدمهایی که با جارو به پرواز درآیند! سینمای فانتزی-تخیلی طریقتی رؤیاگونه دارد. بدون امکانات روز دنیا در ساخت، شما نمیتوانید اژدها در «شاهنامه» فردوسی را باورپذیر به تصویر بکشید! درست است که این گونه فیلمها دنیای خیالی دارند؛ ولی صنعت نوین سینما به این نتیجه رسیده که تماشاگران باهوش
و باتجربه را دیگر نمیشود با صحنههای ساده و پیشپاافتاده راضی کرد و هیجان درونی آنها را برانگیخت! بلکه باید فانتزیترین و خیالانگیزترین تصویرها را به باورپذیرترین شکل ممکن تصویر کرد. تهیهکنندگان دولتی توان خریدن امکانات را ندارند؛ اگر هم بودجهای تأمین شود، با تحریمهایی روبهرو هستند که واردکردن امکانات را برای آنها سخت و حتی ناممکن میکند. تهیهکننده خصوصی برای بلندمدت نمیتواند هزینه کند. آنها سرمایهای را در نظر میگیرند و تمایل دارند بهسرعت به چرخه برگردد. ازاینرو سرمایهگذار دلیلی نمیبیند که چندین میلیارد برای تأمین دوربینهای حرفهای، ریلها، تجهیزات نور و صدا، استودیوها و... هزینه کند؛ مگر به واسطه نهادهای دولتی (وامهای دولتی با بهره کم) حمایت شوند. باز هم میتوان گونههای دیگر سینما را بررسی کرد؛ اما به همین میزان بسنده میکنیم. سینماگران ما سالهاست که روند یکنواختی در فیلمسازی دارند. فقط دو دسته کمدی و اجتماعی با هزینه کمتری ساخته میشوند؛ ضمن اینکه دردسرهای ساخت و هزینه هم ندارند. باید امیدوار باشیم که با کمک مسئولان سینمایی و کمک به بخش تهیهکنندگان خصوصی و حمایت تماشاگران،
سینمایی با گونههای متنوع به وجود آوریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.