«يهوا» در جستوجوي بهشت
زارع آریوشاتیان* . ترجمه فرانک آرتا
فیلم «یهوا»ی «آباد» با تاریکی شروع میشود. باران میبارد. شبهنگام زنی با چتری در دست سریع وارد ساختمان میشود. در آنجا او دختر جوانش را میبیند که در تنهایی انتظار او را میکشد. درواقع ما وضعیت آنها را تا چند صحنه بعد درک نمیکنیم. او در حال فرار است؛ اما با وجود هیچ نوع تعقیبی، فیلم بهتدریج به داستان تلاش یک زن برای فرار از یک زندگی خشونتآمیز خانگی تبدیل میشود؛ روایتی مبتنی بر داستانهای متعدد واقعی.
«نارین گریگوریان» نقش اصلی فیلم را بازی میکند؛ زنی که در دام شرایط و انتخابهای شخصی افتاده. «يهوا» متهم به قتل همسرش است و مجبور شده همراه دخترش «ناره» فرار کند و به یک روستای کوچک دورافتاده پناه ببرد. روستای «دادیوانک» در منطقه آرتساخ (ناگورنو قرهباغ) جایی است که روبِن، دوست و جانباز جنگی و همسرش، سونا، بدون قیدوشرط پذیرای او شدند. زندگی خصوصی «يهوا» پنهان است. ما فقط به آنچه اتفاق افتاده است، اشاره میکنیم و هنگام روایت داستان اسرار آن فاش میشود. فیلم ما را در حالت متناقض بین خوشبینی و جبرگرایی قرار میدهد و هشداردهنده ما را با دخترش تنها میگذارد.
شاید فیلم یک ملودرام خانگی پرتنش و اشکآلود با رفتارهای خودخواهانه پرخطر والدین به نظر برسد؛ اما تماشاگران باید انتظار تأمل بیشتری بکشند. این فیلم به نظر میرسد مانند چیزی است که طبق قراردادهای تلویزیونی شکل گرفته؛ اما نگرانیهایی را که با نوع خاصی از تجربیات زنانه مرتبط است، نشان میدهد. این فقط یک فیلم درباره یک زن ارمنی نیست. این فیلم درباره تنشهای درونی است؛ داستان زنان ارمنستان.
«يهوا» نام ارمنی چهره کتاب مقدس، «حوا» است؛ اما همانطور که قبلا ذکر شد، این فیلم فقط مربوط به او نیست؛ بلکه درباره نسلی از زنانی است که در یک جامعه مردسالار ارمنی زندگی میکنند. درحالیکه یک خانواده ارمنی سنتی بهسادگی در برابر قدرت سرنوشت واکنش نشان میدهند، در اینجا ما زنانی داریم که تلاش میکنند که آن را تغییر دهند. زنان در این فیلم اُبژهای از تفکرات و رسانهای برای تحولات فرهنگی و اجتماعی هستند. زنان «يهوا» بازمانده هستند. خشونت خانگی در ارمنستان اغلب بهعنوان یک «موضوع خانوادگی» تقلیل پیدا میکند... . این «موضوعات» از مرزهای خانه رد نمیشوند و بهندرت به پلیس گزارش میشوند. مردان نیز از حق مالکیت برخوردار هستند و معمولا صاحبان اصلی خانه هستند. علاوهبراین مسئله حمایت یا محرومیت از حقوق والدین در ارمنستان و چگونگی اجرای آن از طرف قانون صورت میگیرد؛ حتی اگر هیچکدام از این موضوعات بهصراحت در فیلم ارجاع نشده؛ اما آنها ستون فقرات درام را تشکیل میدهند و به اعتبار آناهید آباد است که این فیلم امید شروع یک روند در سینمای ارمنستان ایجاد کرد. بهاینترتیب مطبوعات و مسائل اجتماعی به شیوهای
انکارناپذیر و غیربدیهی مورد بحث قرار میگیرند؛ زیرا در سریالهای خشن سیل کانالهای تلویزیونی قرار دارند. آباد با تمرکز بر موضوع زنان، فیلمی متناقض خلق کرده: یک حرکت خیرخواهانه که با تقصیر و تجلیل از قدرت زن طنینانداز شده است. به استثنای مأمور پلیس مسئول اجرای قانون، مردان در مرکز این فیلم قرار نمیگیرند. آنها حضور دارند اما فیلم حول آنها نمیچرخد. بهدلیل همدلی با «يهوا» ، همه میکوشند تا کمک کنند؛ اما در نهایت شکست میخورند.
«يهوا» با همکاری بنیاد سینمایی فارابی ایران و مرکز ملی سینمای ارمنستان تهیه شده و اولین تولید مشترک ارمنستان و ایران است. «يهوا» اولین فیلم ارمنی با گروه تولید ایرانی و اولین فیلم داستانی به کارگردانی یک زن ارمنی- ایرانی است. آناهید آباد در یک خانواده ارمنی در تهران به دنیا آمده، او دارنده کارشناسی کارگردانی فیلم است. در طول زندگی حرفهای خود، دستیار اولی کارگردان و مدیر تولید بسیاری از فیلمهای ایرانی را بر عهده داشته است.
جای تعجب ندارد که تصاویر فیلم برای نخستینبار در منطقه آستراخ فیلمبرداری شده است، چون تبار پدری او اهل این منطقه هستند.
آباد در همکاری با حسن کریمی، مدیر فیلمبرداری، تابلوی رنگین چشمگیر و تقریبا اغلب در نماهای مدیوم (medium shots)هستند، خلق و گرمای روستاییان و زندگی خانه آنها را ضبط میکند، بدون آنکه در زندگی آنها مزاحمت ایجاد کند. بین عکسهای دیدنی مناظر دهکده و رنگهای خیرهکننده و خاموش فضای داخلی تنش بصری وجود دارد که گویی نشاندهنده احساس گرفتارشدن در یک فضای تاریخی و اجدادی است. حتی بهطور مداوم در اشارات به «جنگ» بهوضوح در پسزمینه احساس میشود، «خانواده» محور موضوعی «يهوا» است.
بخشهای لذتبخش فیلم، صحنههایی است که ابعاد جمعی میز شام را نشان میدهد؛ میهمانی شام پذیرایی یا عروسی محلی. هیچچیز پنهانی نیست که یک میز شام ارمنی سخاوتمندانه است. بین خانواده، دوستان و حتی غریبهها در چنین گردهماییهایی تبعیضی وجود ندارد و آناهید آباد این لحظهها را کاملا استادانه به تصویر میکشد. با وجود این اینگونه است که این صحنهها بهعنوان پلهایی بین لحظات خانوادگی صمیمی و شوکهای ناشی از توانایی آشکار آباد در ایجاد فضای احساسی مختلط، ملایم و درعینحال تلخ ناچیز عمل میکنند. این فیلم تنها 94 دقیقه طول میکشد، اما هرچه باشکوه، نیروهای فرهنگی و اجتماعی در این فیلم از طریق ساخت دهکدهای کوچک بهمثابه یک ملت کامل تصویر میشوند.
«یهوا» بازیگران کاملی از تئاتر و سینمای ارمنستان را در نماهای شگفتآور و بدیع به نمایش میگذارد. شانت هوانسیان که در بسیاری از فیلمهای پلیسی بهعنوان «یگان ویژه» شناخته شده، نقش روبن بااخلاق و دلسوز را بازی میکند. در سال 2018، «يهوا» به دستور دولت جمهوری آذربایجان از شرکت در جشنواره بینالمللی فیلمهای زن فیلم در ترکیه ممنوع شد که ادعا کرد این فیلم «این تصور را ایجاد میکند که آرتساخ قلمرو ارمنستان است».
فیلم «یهوا»، نماینده سینمای ارمنستان در اسکار 2018 بود و اکنون توسط Venera Films مستقر در نیویورک توزیع میشود و قرار است در اواخر اکتبر در آمریکای شمالی اکران عمومی شود.
* محقق فیلم مستقل مستقر در لسآنجلس
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.