یک انتخاب، نه اجبار!
پرویز اجلالی. جامعهشناس
تغییرات تاریخی و اجتماعی نحوه ازدواج در چند دهه اخیر در این سلسلهیادداشتها بررسی شده است. در آخرین قسمت با مروری بر تغییر نحوه فرزندآوری به نتیجهگیری و تحلیل و مقایسه این چند دهه میپردازم.
فرزنــدآوری: بهطور خلاصه کاهش تعداد فرزندان چند علت دارد؛ اول تغییر نگاه فلسفی مردم امروز به فرزند. در جامعه سنتی مهمترین وظیفه زنان فرزندآوری بود، زیرا فرزند و بهویژه فرزند پسر سرمایهگذاری محسوب میشد نه هزینه؛ زیرا از یک سو نیروی کار کسبوکار خانوادگی (مزرعه در روستا و کارگاه یا مغازه در شهر) و تأمینکننده زندگی والدین در دوران پیری (در جامعه سنتی نظام بازنشستگی نبود) و از سوی دیگر سرباز محافظ امنیت خانواده در درگیریها بهویژه در روستاها و عشایر محسوب میشد. عرضه آن هم کم بود چون مرگومیر نوزادان خیلی بالا بود و از میان زایمانهای متعدد تعداد کمی زنده میماندند. با آمدن بهداشت دیگر آوردن فرزندان متعدد لازم نبود، چون با وجود واکسیناسیون دیگر نوزادان نمیمردند. پس زنان فرصت بیشتر برای آموختن و کارکردن پیدا کردند. مهاجرت به شهرهای بزرگ این امکان را به زنان میداد که دور از چشم ریشسفیدان و رؤسای قبیله مخالف اشتغال زنان، به نیروی کار بپیوندند. این زنان فرزند کمتری میخواستند. از سوی دیگر فرزندآوری همانطورکه بالاتر گفته شد، بهتدریج به فعالیتی بسیار پرهزینه تبدیل شد. از خود زایمان تا هزینههای پوشاک،
خوراک و نگهداری کودک و پس از آن هزینه مدرسه که این روزها سر به فلک میزند (دولتی و غیردولتی هم ندارد). به اینها باید هزینههایی مثل کلاسهای فوق برنامه انگلیسی و ورزش و استخر و دورههای کمکدرسی را هم اضافه کرد. طبیعی است که جوانان با احتیاط به این سمت بروند. همچنین به نظر میرسد بسیاری از جوانان تصور میکنند که در آغاز زندگی باید مسئولیت فرزندآوری را نپذیرند و آن را به عقب بیندازند و با فرصت فرزند بهتری تربیت کنند. ظاهرا در ذهن ایشان تربیت فرزند امری نیست که در کنار فعالیتهای عادی زندگی انجام شود، بلکه فعالیت فوقالعادهای است که باید برایش برنامهریزی کرد. حتی بعضی زنان هنگامی که میخواهند بچهدار شوند، کار را رها میکنند و بر بچهدارشدن متمرکز میشوند. نکته آخر درباره بچهدارشدن مثل ازدواج نگرانی از آینده است. تورم شتابان مزمن و بحرانهای سیاست خارجی که سالهای طولانی ادامه داشته، نوعی ترس از آینده را القا میکند که ممکن است بر تصمیم جوانان برای ازدواج و فرزندآوری تأثیر بگذارد. درست یا غلط مجموع این شرایط و باورها به کاهش بعد خانوار به 3.3 در کشور و نرخ باروی 1.7 برای هر مادر در سال 1395 منجر شده
است که زیر نرخ جانشینی است. خلاصه و نتیجه: از آنچه گفتیم چنین میتوان نتیجه گرفت که تغییر شرایط زندگی تغییراتی در ارزشها و هنجارها درباره همسریابی و ازدواج و فرزندآوری به وجود آورده و این تغییرات به کاهش میزان ازدواج و افزایش میزان طلاق انجامیده است. امروزه از دیدگاه دختر ایرانی تحصیلکرده، ازدواج یک انتخاب است نه اجبار برای تأمین معاش؛ بنابراین از نظر او وقتی خوب و مناسب است که زندگی او را بهتر کند؛ یعنی توأم با عشق و تفاهم باشد و با توجه به اینکه کوشش او بر این است که از نظر اقتصادی مستقل باشد، ازدواج بد برایش از مجردماندن بدتر است. پس میکوشد اول تحصیلش را به پایان برساند یا شغل مناسبی پیدا کند، بعد با وسواس ازدواج کند و اگر ازدواجش موفق نبود صبر نمیکند که با کفن به خانه پدر برگردد، جدا میشود. نتیجه اینکه نسبت به نسل مادرانش احتمالا دیرتر ازدواج میکند و زودتر طلاق میگیرد. سایر دختران هرچند نسبت به دختران تحصیلکرده موقعیت نامناسبتری دارند؛ اما آنها هم خواهان بهرهمندی بهتر از زندگیاند و با هر شرایطی ازدواج نمیکنند. از سوی دیگر پسران هم با یک مشکل اساسی در ازدواج روبهرو هستند و آن اینکه جامعه
ایرانی همچنان نگاهی سنتی به ازدواج دارد و این نگاه در قانون هم تثبیت شده است. این نگاه مرد را تنها مسئول تأمین معاش خانواده میداند و برای زن هیچ مسئولیتی از این بابت قائل نیست. از دیدگاه سنتی درواقع زن پس از ازدواج به خانه بخت میرود و در واقع بخت او را کیف پول و لیاقت شوهر در تأمین رفاه خانواده تعیین میکند. هرچند هرچه در عمل بسیاری از دختران شاغل و دارای درآمد در تأمین مخارج زندگی مشاركت میکنند، اما هنوز هستند دخترانی که حاضر نیستند هیچ مسئولیتی درمورد هزینههای زندگی بپذیرند و هزینهکردن تبذیرآمیز از کیسه شوهر را حق خود میدانند و از آنجا که مسئله توانایی و مسئولیت مرد در تأمین هزینه خانواده در فرهنگ هنوز بسیار مهم است و مردی که نتواند دست در جیب کند و از همسر و فرزندانش حمایت مالی کند از نظر روانی بسیار رنج میبرد، پسران سعی میکنند تا وقتی شغل مناسب و توانایی مالی کافی نیافتهاند، به ازدواج نیندیشند. افزون بر این پسران هم مثل دختران آرزوهای زیادی برای آینده دارند و ازدواج فقط یکی از آنهاست و لزومی نمیبینند در هر شرایطی به زندگی زناشویی ادامه دهند. حال اگر کسادی و بیکاری را در نظر آوریم که در
سالهای اخیر در اقتصاد ما روز به روز بیشتر شده و پیداکردن شغل و درآمد متناسب با تحصیلات و انتظارات پسران را به آرزویی «به دشواری دستیافتنی» تبدیل کرده است، میتوانیم درک کنیم که چرا پسران دیر ازدواج میکنند و تعداد پسرانی که مجرد میمانند روز به روز بیشتر شده است. پسرانی که روابط کوتاهمدت با دختران را به مسئولیت سنگین ازدواج ترجیح میدهند. در همه موارد چه درباره دختران و چه پسران نکته مهم این است که این فقط علل اقتصادی نیست که رفتار ازدواج را دگرگون كرده بلکه تحولات اجتماعی که میتوان آنها را در اصطلاح کلی مدرنشدن خلاصه کرد، هنجارها و ارزشهای مربوط به همسریابی، ازدواج و فرزندآوری را دگرگون كرده است.چه میتوان کرد؟ این تغییرات طبیعی هستند ولی الزاما مطلوب نیستند. سوای اینکه کدام بخش از تغییرات خوب هستند و کدام بد، باید بپذیریم که دیدگاههای نسل جدید نسبت به خانواده هرگز دوباره مثل پدران و مادرانشان نخواهد شد. قطعا ازدواج همچون یک انتخاب باقی خواهد ماند. اما در این میان دولت چه کار میتواند بکند. به نظر من دخالت دولت فقط در حوزههایی نتیجهبخش است که به وظایف اصلی و واقعی آن مربوط باشد. ورود و
دخالت در مسائلی مثل همسریابی و ازدواج کار او نیست و مداخلاتش به احتمال زیاد نتیجهبخش نخواهد بود. اما دولت وظایف مهمتری دارد که میتواند با انجام آنها شرایط را برای آنها که ازدواج را انتخاب میکنند آسانتر کند و از این طریق تا حد معینی ازدواج را افزایش دهد و از طلاق بکاهد. این وظایف عبارتاند از ایجاد امید و اعتماد به آینده از طریق حل مسائل سیاست خارجی و ایجاد ثبات و رشد و رونق اقتصادی و به دنبال آن ایجاد فرصتهای شغلی برای جوانان. اگر شرایط اقتصادی و سیاسی بهتر شود، به نظر من بخش قابل توجهی از جوانان به سوی ازدواج خواهند شتافت. هرچند بعید به نظر میرسد که دیگر هیچ وقت به وضعیت جامعه سنتی برگردیم. از حکومت که بگذریم، اصحاب رسانه، هنرمندان و روشنفکران هم میتوانند در این زمینه نقش داشته باشند به نظر من نقش ایشان میتواند تأکید بر عشق و وفاداری به جای بیبندوباری در روابط میان زنان و مردان در جامعه از طریق آثار هنری، رسانهای و مباحث اجتماعی باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.