|

دشمنان علم تکامل

به کانال‌های مدعی زیست‌شناسی تکاملی اعتماد نکنیم

عرفان خسروی. دیرینه‌شناس

هر از چندی در کانال‌های مدعی ترویج علم در شبکه‌های اجتماعی شاهد روایت‌هایی نادرست و پرغلط از مفاهیم تکاملی هستیم؛ روایت‌هایی چنان بی‌ربط و پرت که راهی جز زیر سؤال‌بردن صلاحیت علمی گردانندگان تحصیل‌ناکرده این کانال‌ها نمی‌گذارد. مثلا چندی پیش در یکی از این کانال‌ها که مخاطبان بسیاری هم دارد، شاهد چنین عبارتی بودم: «انسان مدرن (هوموساپین) حدود 100 تا 150 هزار سال پیش پدیدار شده است و تقریباً 97 درصد از این زمان را به شکل شکارگر-خوراک‌جو گذرانده است. بدین ترتیب، طبعاً 97 درصد حافظه ژنتیکی (یعنی غرایزِ) ما انسان‌های ظاهراً متمدنِ شهرنشین، برساخته از شرایط زندگی در بیشه‌ها و علفزارهای آفریقا و نظایر آن است. از این رو ریشه‌ بسیاری از مشکلاتِ انسانِ مدرن و روان‌رنجوری‌هایش را می‌توان در بررسیِ زندگیِ انسان‌های شکارگر-خوراک‌جو یافت و «روانشناسی تکاملی» دری است به سوی این شناخت». بیایید با هم تک‌تک ادعاهای این چند جمله را بررسی کنیم!
نخستین اشتباه مربوط به نام گونه انسان است. توجه کنید که نام گونه انسان «هوموساپین» نیست، بلکه Homo sapiens است و «هومو سپینس» تلفظ می‌شود؛ اما در همین کانال و بسیاری از کتاب‌ها، تارنماها و کانال‌های مدعی ترویج علم، عباراتی مثل «هوموساپین» و «هموساپین» دیده می‌شود. پربسامدبودن چنین اشتباه فاحشی در بسیاری از صفحات مدعی ترویج علم نشان می‌دهد نویسندگان این متن‌ها حتی یک بار با متنی علمی درباره انسان برخورد نداشته‌اند تا صورت صحیح این نام را یاد بگیرند.
اشتباه بعدی مربوط به تاریخچه پیدایش گونه انسان امروزی می‌شود. در هیچ کدام از منابع متأخر و علمی انسان‌شناسی زیستی که بر اساس شواهد سنگواره‌ای یا ژنتیک قدمت گونه انسان امروزی را برآورد کرده باشد، تخمین صد هزارساله دیده نمی‌شود. پایین‌ترین برآوردهای ژنتیکی درباره قدمت گونه انسان امروزی، تا چند سال پیش، حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار سال بود. با بررسی‌های کامل‌تر قدمت نخستین انسان‌های امروزی به حدود ۲۵۰ هزار سال پیش برآورد شد و طبق آخرین یافته‌های سنگواره‌ای (که دقت بیشتری از تخمین‌های ژنتیک دارند) قدیمی‌ترین سنگواره انسان امروزی که در مراکش پیدا شده است، حدود ۳۰۰ هزار سال قدمت دارد. این اطلاعات به‌راحتی با جست‌وجو در گوگل به دست می‌آیند و وقتی کسی می‌خواهد چیزی درباره قدمت گونه انسان بگوید، طوری که ناچار است عدد و رقمی درباره آن ارائه دهد، کار سختی نیست که با چند ثانیه جست‌وجو، این اطلاعات را دقیق بیان کند. نشر این قبیل اطلاعات من‌عندی، سردستی و نادرست در بافتاری که قرار است ترویج علمی تلقی شود، چیزی جز فریب مخاطب و فاضل‌نمایی‌های سطحی نیست.
تعبیر نادرست بعدی مربوط به مدت‌زمانی است که برای سبک زندگی شکارگر-گردآورنده انسان در نظر گرفته است. طبق چیزی که در آن عبارت ذکر شده است، ۹۷ درصد مدت‌زمانی که از پیدایش انسان امروزی می‌گذرد، به این سبک زندگی گذشته است. این شیوه بقا (برگرفته از عبارت انگلیسی Hunter-Gatherer که در متن نقل‌‌شده به‌اشتباه «شکارگر-خوراک‌جو» نوشته‌ شده) هنوز نزد بومیان استرالیا، گینه نو، بسیاری از نواحی آفریقا و جنگل‌های آمازون رایج است؛ اما در اوراسیا و شمال آفریقا از حدود هشت تا ۱۰ هزار سال پیش به‌تدریج جای خود را به کشاورزی و روستانشینی داده است. اگر قدمت گونه انسان را طبق عبارت نقل‌شده صد تا ۱۵۰ هزار سال در نظر بگیریم و طبق همان متن فرض کنیم ۹۷ درصد این مدت به شکارگری گذشته است، یعنی انسان فقط سه تا پنج هزار سال پیش شکارگری را کنار گذاشته؛ چیزی که با شواهد باستان‌شناسی در تناقض است. اما بزرگ‌ترین و مهم‌ترین اشتباه در چنین متنی که به‌ هیچ‌وجه با منطق زیست‌شناسی تکاملی سازگار نیست، ربط‌دادن ۹۷ درصد حافظه ژنتیکی (غرایز) به مدت‌زمانی است که انسان در بیشه‌ها و علفزارهای آفریقا زندگی می‌کرده. این ارتباط کاملا تخیلی، بی‌ربط و گمراه‌کننده است. اولا که عمده ژنوم و غرایز انسان میراث میلیون‌ها سال تکامل نیاکانی است که پیش از انسان مدرن زندگی می‌کردند؛ مگر اینکه فرض کنیم انسان مدرن ژنومی کاملا نوپدید و مستقل از سایر جانداران دارد. شباهت 98.5 (نود و هشت و نیم) درصدی ژنوم انسان و شمپانزه نشان می‌دهد ژنوم انسان پدیده‌ای بدیع و نوظهور نیست؛ بنابراین دست‌کم 98.5 درصد ژنوم انسان قبل از این که انسان مدرن پیدا شود، به همین صورت وجود داشته است. به همین صورت عمده غرایز انسان نیز ریشه در گذشته‌ای بسیار دورتر از پیدایش انسان مدرن دارند. غریزه‌هایی مثل گرسنگی، جفت‌یابی و رقابت به همراه سازوکارهای فیزیولوژیک آن میراث نیم میلیارد تا 700 میلیون سال تکامل جانوری است و میان اغلب جانوران تا حد زیادی مشترک است. غرایزی مثل مهر مادری میراث ۳۰۰ میلیون ساله تکامل نگهداری از فرزندان در پستانداران و نیاکان قدیمی‌تر آنهاست. غرایزی مثل حس عدالت‌خواهی نیز میراث چند ده میلیون سال زندگی اجتماعی در نخستی‌ها و متضمن حفظ نظم اجتماعی در این جانوران است. الگوهای عدالت‌خواهانه‌ای مشابه انسان، تا حد زیادی در نخستی‌های دیگر، به‌ویژه شمپانزه‌ها نیز دیده می‌شود. حتی برخی رفتارهای ضداجتماعی مثل دیگرآزاری نیز در شمپانزه‌ها دیده می‌شود و خاستگاهی بسیار قدیمی‌تر از پیدایش گونه انسان دارد.
نهایتا آن متن کوتاه چنین به پایان می‌رسد که «ریشه بسیاری از مشکلات انسان مدرن و روان‌رنجوری‌هایش را می‌توان در زندگی انسان‌های شکارگر-‌خوراک‌جو یافت» و نتیجه گرفته: «روان‌شناسی تکاملی دری است به سوی این شناخت». نقد و بررسی مدعیاتی که این روزها به نام روان‌شناسی تکاملی تولید و به جویندگان ریشه‌های مشکلات انسان مدرن و روان‌رنجوری‌هایش فروخته می‌شود، از حوصله این متن خارج است؛ شاید این مدعیات برآمده از پژوهش‌های علمی باشند یا مثل بیشتر متن‌هایی که به نام کلی روان‌شناسی شهرت ‌یافته‌اند، چیزی جز شبه‌علم نباشند؛ اما قطعا آنچه برای تبلیغ و ترویج این حوزه، یعنی روان‌شناسی تکاملی در صفحات فارسی‌زبان در جریان است، هیچ ارتباطی با زیست‌شناسی تکاملی ندارد و مروجان سرسخت و متعصبی که در این قبیل صفحات مشغول تبلیغ و ترویج اطلاعات، تعابیر و استنتاج‌های نادرست و بی‌ربط به نام «زیست‌شناسی تکاملی» یا (به قول خودشان: فرگشت) هستند، پیادگان باطلی هستند که هیچ مطالعه، تحصیلات یا دانش تخصصی‌ای در این حوزه‌ها ندارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.