|

ادامه تکامل انسان

عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب

فیلم «ققنوس سیاه» محصول سال ۲۰۱۹ آخرین فیلم از مجموعه مردان ایکس است که به نمایش درآمد. من هم مانند همه طرفداران مردان ایکس در انتظار دیدن این فیلم بودم. باوجوداین انتظار، فیلم با نظر مثبت مخاطبان و منتقدان روبه‌رو نشد. همه فیلمی پرچالش‌تر و پرتنش‌تر را انتظار داشتند.
مردان ایکس نمادی از تغییر است. نمادی از افرادی که متفاوت هستند. بنابراین طرفداران آن‌هم انتظار موضوعی متفاوت را می‌کشیدند. انتظاری که به نظر می‌رسد برآورده نشده است. مجموعه فیلم‌های مردان ایکس که بعدها بیشتر درباره آنها خواهم نوشت همواره الهام‌بخش من بوده‌اند. آنها جنبه‌هایی از توانایی‌های انسانی را به نمایش می‌گذارند که نه حاصل تکامل بیولوژیک بلکه ناشی از یک تغییر در سرشت اوست. تغییری که اگرچه تا‌به‌حال اتفاق نیفتاده است اما تخیل‌ورزی درباره آن نوع انسان را به دنیاهای جدیدی می‌کشاند. فیلم‌های مردان ایکس اگرچه موضوع کلی مشترکی دارند اما هرکدام زمانی متفاوت و خاص از این جهش‌یافته‌ها را توصیف می‌کند. از تلاش آنها برای درک جایگاه خود و قبولاندن این جایگاه به انسان‌های عادی که در اکثر مواقع به آنها به دید دشمنانی بسیار خطرناک نگاه می‌کنند. اما فیلم جدید یعنی «ققنوس سیاه» داستان متفاوتی را ارائه می‌دهد. داستان تکامل یک انسان جهش‌یافته و ورود او به وادی‌ای که برای نوع انسانی غیر‌قابل‌تصور بوده اما موضوعی است که خواه‌ناخواه باید به آن بپردازد؛ هرچند همان‌طور که منتقدان هم گفته‌اند فیلم در ارائه و به‌تصویر‌کشیدن آن موفق نبوده است.
فیلم داستان جین گری را بیان می‌کند. در قسمت‌های قبلی مردان ایکس هرچند مختصر با توانایی‌های ذهنی جین گری آشنا شده بودیم اما در این قسمت باید اتفاق بزرگی برای او بیفتد. جین گری که از کودکی به مدرسه ویژه جهش‌یافته‌ها آمده و تحت آموزش قرار گرفته بود، حالا می‌تواند هرآنچه را که می‌اندیشد، به واقعیت بدل کند. وقتی که شاتل فضانوردان در برخورد با اشعه‌های خورشیدی از کار می‌افتد، رئیس‌جمهور از مردان ایکس کمک می‌خواهد. آنها نیز به یاری این فضانوردان رفته و نجاتشان می‌دهند. اما در آخرین لحظه جین در شاتل جا می‌ماند و در معرض عظیم اشعه خورشیدی قرار می‌گیرد. تمام اشعه به سمت او جذب شده و در درون او یکجا جمع می‌شود. جین زنده می‌ماند اما تغییر می‌کند. زنده‌ماندن او در این حادثه باعث می‌شود که نام ققنوس را بر او بگذارند. او صاحب قدرتی بزرگ اما به‌شدت خطرناک و کشنده می‌شود. هم‌زمان با این وقایع، اتفاق دیگری نیز می‌افتد. بیگانه‌هایی مرموز با شکل و مورفولوژی کاملا متفاوت در گوشه‌ای از زمین ظاهر می‌شوند و با کشتن خانواده‌ای شکل آنها را به خود می‌گیرند. آنها به‌دنبال جین هستند، با این توضیح که فقط اوست که می‌تواند در برپاکردن مجدد تمدنشان به آنها کمک کند. دراین‌بین جین که از لحاظ ذهنی بسیار قدرتمند شده است، صدای پدرش را می‌شنود. پدری که تا‌به‌حال و بنا بر گفته چارلز اگزاویه یا همان پرفسور ایکس، فکر می‌کرده که مرده است. همین جین را که اکنون درونش برای او غیرقابل‌مهار شده، به‌سوی پدر می‌کشاند و متوجه می‌شود در همه این سال‌ها زنده‌بودن پدر را از او مخفی کرده‌اند. در ضمن می‌فهمد که این موضوع به درخواست پدرش بوده است؛ پدری که جین را غیرقابل‌تحمل می‌دانسته است. همه اینها جین را بسیار بی‌قرار و عاصی می‌کند و همین‌جاست که آن بیگانه‌ها به سراغ او می‌آیند. آنها روایت واقعی آنچه را اتفاق افتاد برای او می‌گویند. آنچه جذب او در فضا شد و آن‌گونه او را دگرگون کرد، نه اشعه خورشیدی بلکه ماده‌ای نامجهول با خصلت دوگانه ویرانگری و آفرینشگری بود. خصلتی که عمیقا ما را به یاد شیوا، الهه بزرگ آیین هندو می‌اندازد؛ هم نابود می‌کند و هم خلق می‌کند. این ماده نیز طبق توصیفی که می‌شود، همین خصلت دوگانه را دارد. به هرچه برخورد کند نابودش می‌کند و اگر از آن درست استفاده شود، مبنای حیات و آفرینش است. این ماده به هرچه می‌رسد نابود می‌کند. فقط جین است که از او در امان می‌ماند و تمام قدرت آن جذب او می‌شود. انگار این ماده مجهول و پرقدرت به‌دنبال او آمده است. بیگانه‌ها نیز برای برقرار‌کردن دوباره تمدن خود به نیروی آفرینشگری ماده نیازمندند و از آنجا که تمام نیروی آن در جین جمع شده است، باید جین را از اطرافیانش جدا کرده و به خود جذب کنند‌. اما دوباره این چارلز است که به کمک جین می‌شتابد. جین با خواندن ذهن او با دغدغه‌ها و نیز نیت خوبش روبه‌رو می‌شود. جین می‌فهمد که خانواده او همین مردان ایکس هستند و نباید قدرت خود را به بیگانه‌هایی که قصد نابودی تمدن بشری و جایگزینی خود به‌جای بشر دارند، واگذار کند. ازاین‌رو جنگ بزرگی بین او و رئیس بیگانه‌ها که حالا بخشی از قدرت او را به دست آورده درمی‌گیرد. جین برای نابودی بیگانه باید خود را نابود کند اما نابودی او به معنای آزادی قدرتش و مرگ همه دوستان اوست. پس با قدرتی که به دست آورده، خود و بیگانه را از جو زمین خارج کرده و در آنجا هر دو نابود می‌شوند اما این به معنای نابودی جین نیست. از میان آتش برافروخته از این نابودی، ققنوسی برمی‌خیزد و در آسمان شروع به پرواز می‌کند. همانند همان افسانه معروف که وقتی زمان مرگ ققنوس فرابرسد خود را آتش می‌زند و از میان شعله‌های آتش، ققنوسی جدید متولد می‌شود. و همان‌طور که چارلز در آخر فیلم بیان می‌کند، جین نمرده است بلکه رها شده است.
فیلم می‌‌توانست فیلم خیلی خوبی باشد. فیلم از مفاهیمی صحبت می‌کند که نوع بشر دیر یا زود درگیر آن خواهد شد. تکاملی که او را از قید نیروهای مادی شکل‌دهنده‌اش رها کند. نوعی رهایی از آنچه هست. تبدیل‌شدن به ذهنیتی عظیم و فراگیر. جدایی از تار و پود مادی. ذهنیتی به بزرگی تمام کیهان. این فیلم می‌توانست به چنین اعماقی سفر کند. اما اصلا به آن نزدیک هم نشد. فقط مفهومی را در هوا پراند و همان‌طور خام باقی گذاشت؛ بدون آنکه ما را با سؤالات فلسفی درباره خود و آینده‌مان درگیر کند. به‌جای آن به فیلمی سرراست و قابل پیش‌بینی، همراه با صحنه‌های عامه‌پسند اکشن تبدیل شد. با‌این‌حال به گمان من فیلم ارزش یک‌بار دیدن و تفکر درباره ابعاد ناگفته آن را دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.