یک کمدی سیاه
شرق: «من و خاله جانم» نوشته موریس پَنیچ، نمایشنامهای است در ژانرِ کمدی سیاه که دو شخصیت دارد: گریس و کمپ. این نمایشنامه در دو پرده روایت میشود. نمایشنامه با ورود کمپ به خانه آغاز میشود: «صدای زنگ در تاریکی. موسیقی. چراغها اتاقی بههمریخته را در طبقه بالای خانهای قدیمی و کلنگی روشن میکنند. گریس در تختخوابش از جا بلند میشود مینشیند و کِمپ را نگاه میکند که با چمدانی زهواردررفته در دست، نزدیکِ در ایستاده است. مکثی طولانی میشود که حین آن کمپ با حالتی معذب به دور و بر نگاه میکند. گریس برس مویی را به سمتش پرتاب میکند... کمپ: بله خُب. چمدانش را زمین میگذارد... انتظار هم نداشتم از دیدنم خوشحال بشین. اصولا کسی از دیدنم خوشحال نمیشه. زورکی لبخندی میزند...». موریس پنیچ آنطورکه در بیوگرافی کوتاهش آمده است، متولد 1952 در کاناداست. او از شناختهشدهترین نمایشنامهنویسان معاصر کانادا در جهان است که بسیاری از آثارش علاوه بر اروپا و آمریکا، در آسیا و استرالیا هم ترجمه شدهاند و بارها روی صحنه رفتهاند. از دهه 80 نمایشنامهنویسی را آغاز کرده و در کنارش بازیگری و کارگردانی را نیز تجربه کرد. او تاکنون دو بار بهخاطر نمایشنامههایش در جایزه فرماندار کل کانادا بهعنوان برترینِ درام انتخاب شده و این جایزه را دریافت کرده است. جایزه فرماندار کل کانادا، معتبرترین جایزه سالانه کانادا است که در زمینه آثار ادبی و نمایشی انگلیسیزبان برگزار میشود. پیش از نمایشنامه «من و خاله جانم» از این نویسنده کانادایی نمایشنامه دیگری با عنوان «7 طبقه» به فارسی منتشر شده و روی صحنه نیز رفته است. دایرهالمعارف تئاتر کانادا به موریس پَنیچ، لقبِ «مردی برای تمام فصول تئاتر کانادا» داده است. کمدی سیاه برخلاف نمایشنامه پُرشخصیت «7 طبقه» با دیالوگ دو شخصیت پیش میرود. این نمایشنامه بار نخست در سال 2003 در انگلستان منتشر شد و با همین نام نیز روی صحنه رفت. این متن که بهتازگی با ترجمه پژمان طهرانيان در نشر نی منتشر شده است، ترجمهای است از ویراست دوم نمایشنامه که در سال 2012 یعنی 16 سال بعد از نخستین چاپش درآمد و مبنای ترجمه آن به فارسی نیز بوده است. در بخشی از نمایشنامه «من و خاله جانم» آمده است: «به خودش مسلط میشود و یک متر نواری درمیآورد و در همان حال که گرِیس دارد غذا میخورد، او را اندازه میگیرد. راستی درمورد خاکستر هم یه فکر بکری کردم. فکر کردم با یهکم خاک مخلوطشون کنم آماریلیس بکارم. خوشتون میاد؟ (با دیدن نگاه گریس) چه تونه شما؟ پیشنهاد از این هیجانانگیزتر؟! سینی را میبرد. به نظرم به اندازه کافی خوردین. (مکثی میشود و همدیگر را زیر نظر میگیرند). عمرا توی تابوت جا بشین». نمایشنامه «من و خالهجانم» روایتِ مواجهه یک فرد خودمحور است که بهواسطه خطاها و بیاحتیاطیهایش گرفتار عواقب و تبعات عجیبی شده است. این نمایشنامه سراسر گفتوگویی تند و تیز و گاه توهینآمیز بین خاله و خواهرزادهای است که با طنزی تلخ روایت میشود و بیشتر با تکگویی کِمپ پیش میرود خاصه در پرده اول که خاله جز کلماتی مختصر نمیگوید و کِمپ در این مونولوگ طولانی و از خلالِ بحثهایش با خاله، زندگی و کودکیاش را مرور میکند. آشتی با متون کهن «بازخوانی متون» عنوان مجموعهای است از متون مهم ادبیات کلاسیک فارسی که سالهاست با ویرایش جعفر مدرسصادقی در نشر مرکز منتشر میشود. هدف این مجموعه چنانکه مدرسصادقی در مقدمه آن نوشته است «آشتی با ادبیات کهن» است و بیرونآوردن متون کلاسیک فارسی از «چارچوب تنگ آکادمی و آموزشگاه». ویرایش این متون با این هدف انجام شده است. مقصود از این ویرایش تغییر سبک این متون نیست؛ بلکه برداشتن موانعی است که باعث میشود خواننده عادی و غیرمتخصص جرئت نکند سمت این متون برود و آنها را متونی دشوار و غیرقابل خواندن تصور کند. مدرسصادقی در بخشی از مقدمه این مجموعه بر «ادبیات»بودن این متون تأکید میکند و مینویسد: «بیاییم برای اولین بار متون کهن فارسی را که ارزندهترین میراث ادبیِ سرزمین ماست، چنانکه هست، ادبیات بخوانیم و ادبیات بدانیم، نه موضوع پژوهش. درجازدن در حد پژوهش یعنی دستکمگرفتن و تحقیرکردن ادبیات. ادبیات را ابتدا باید خواند و بعد درباره آن دادِ سخن داد. مگر رمان و داستان کوتاه را اول نمیخوانیم تا بعد دربارهاش بنویسیم و بحث کنیم؟». کتاب «سفرنامه ناصرخسرو» تازهترین کتابی است که از مجموعه بازخوانی متون در نشر مرکز منتشر شده است. اهل ادبیات نیک میدانند که سفرنامه یکی از مهمترین متون نثر کلاسیک فارسی است؛ متنی با نثری محکم، ساده و موجز و روایتی خواندنی از سفر ناصرخسرو قبادیانی به بیتالمقدس و مکه و مصر. این سفر چنانکه مدرسصادقی در مقدمه متن ویرایششده سفرنامه مینویسد، هفت سال طول کشیده و شرح این سفر هفتساله نخست به صورت نوشتههایی پراکنده بوده است که ناصرخسرو بعدا آنها را جمعوجور و منظم کرده و به شکل فعلی درآورده است. در بخشی از مقدمه مدرسصادقی درباره این کتاب و جنس روایت آن آمده است: «سفرنامه یک گزارش سرراست با زبانی ساده و بیتکلف از مشاهدات و شنیدههای نویسندهای است با چشم و گوش باز که از میان یک ردیف طولانی از واقعیتهایی که بر سر راهش بوده است، عبور میکند. هیچ نشانهای از تزیین کلام و هیچ تلاشی برای تحمیل هیچ چیز اضافی و غیرضروری و نامربوطی در سرتاسر متن نمیبینید. به هرآنچه لازم بوده است، بسنده کرده، از ابراز معلومات خودداری کرده و نترسیده است که مبادا دادِ سخن را نداده باشد و چیزی ناگفته بماند. مثل این است که هیچ تصور و تصمیمی برای آنچه میخواهد بنویسد، نداشته است و به همهچیز خودبهخود و بدون آنکه هیچ الگویی در برابر خود داشته باشد، رسیده است و درست بههمیندلیل، رسیده است به یک دستاورد و الگویی که مال خودش است و هیچ نمونه مشابه دیگری ندارد. کتابی که بعد از سفرش فراهم کرده است، پاکنویس و تدوینی از یادداشتهای پراکندهای است که در طول سفر نوشته».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.