|

به بهانه اجراي نمايش «امروز، روز خوبي‌ست براي مردن»

بازگشت به خانه و خاطره

محمدحسن خدايي. منتقد

بار ديگر شاهد اجرائي هستيم که مسئله‌اش بازگشت به خانه و مواجهه با خاطره و ماتم است. اجراي کمال هاشمي از نمايش‌نامه «امروز، روز خوبي‌ست براي مردن» به ميانجي احضار گذشته، در کار فهم اکنونيت اجراگران است؛ حتي تلفيق بيان سينمايي با مديوم تئاتر و آن تشبث به تصاوير زنده و گاه البته ضبط‌شده، گويي تمنايي است براي تاب‌آوري آن گذشته‌اي که سپري نشده و روايتش ناممکن است و توان آن را دارد که سوژه‌ها را تا مرز فروپاشي به ‌پيش ببرد. ماجرا از ورود زني جوان به ‌نام يلدا به خانه‌اي آغاز مي‌شود که سال‌ها پيش، بر اثر جنگ ايران و عراق، مجبور به ترک آن شده. خانه‌اي در حال ويراني که موريانه‌ها همه ديوارهايش را جويده و نشاني است استعاري از غياب روزگار خوش کودکي در خانه پدري. يلدا فيلم‌سازي است که قرار است به ميانجي ثبت تصاوير و مونتاژ آنان، فيلمي درباره هويت خويش بسازد. مواجهه نابهنگام او با مونا، زني که خانه را از بنگاه معاملات ملکي اجاره کرده، سرآغاز نوعي شناخت و خودآگاهي است براي يلدا از طريق روبه‌رو‌شدن با ديگري. مونا مانند يک سوژه جنگ‌زده، بازنمايي مي‌شود. يک بي‌خانمان ابدي که خيابان‌ها را پرسه مي‌زند تا شايد خانه و کاشانه‌اي بيابد. در ابتدا مونا به‌مثابه ابژه‌اي بازنمايي مي‌شود که يلدا از سر کنجکاوي به او نظر مي‌افکند. يک مهاجم، غريبه و غاصب که خانه پدري را به اشغال خود درآورده و از مالکان واقعي خانه، سند مالکيت طلب مي‌کند. هر چقدر يلدا در بدو ورود به خانه، در تلاش است که تصاوير خنثي و مستند از مونا و فضاي داخلي خانه ثبت کند، در ادامه و بنا بر ضرورت، دست از فاصله‌گيري برداشته و رابطه انساني‌تري با محيط برقرار کرده و قسمتي از فرايند ساخت فيلم مي‌شود. ديگر خبري از آن فيگور فيلم‌سازي نيست که گوشه‌اي مي‌ايستد و لحظات را ثبت مي‌کند؛ بنابراين در انتها وقتي مونا براي هميشه خانه را ترک می‌کند، يلدا با نوعي احساس مسئوليت، تلاش دارد جايگزين او شود و روايت کند؛ بنابراين اجرا تفاوت را پس مي‌زند و در پي اين‌هماني سوژه‌هاست.

يکي از مکانيسم‌هاي روايي اجرا، تقابل مابين بيان شخصي افراد از جنگ در مقابل تاريخ رسمي آن است. اوج اين رويکرد آن زمان است که مونا سرگذشت اندوه‌بار خويش از جنگ را روايت مي‌کند و توأمان و با نوعي تقطيع و تناوب، يلدا آمار رسمي خرابي‌هاي جنگ ايران و عراق را با لحني سرد بر زبان مي‌آورد؛ مواجهه امر جزئي با روايت‌هاي کلان. اينکه چگونه رنج افراد در روايت‌هاي رسمي، بازتابي نمي‌يابد و در نهايت اين آمار است که روايت غالب را شکل مي‌دهد. وقتي مونا در تلاش براي بيان امر بيان‌ناپذير، روبه‌روي دوربين يلدا مي‌نشيند و سرگذشت خويش را با لکنت آشکار مي‌کند، گويي روايت، شکست خود را مي‌پذيرد و وقت عزيمت مونا فرا مي‌رسد. به لحاظ اجرائي، استفاده از پرده‌اي که تصاوير ضبط‌شده را نمايش مي‌دهد، نوعي به‌حاشيه‌بردن بدن واقعي اجراگران است. حال با بازنمايي سينمايي بدن‌ها بر پرده روبه‌رو هستيم که تماس بي‌واسطه تماشاگران با اجراگران را ناممکن مي‌کند. بدن‌ از طريق تصاوير بازنمايي مي‌شود يا به پشت همان پرده نمايش‌دهنده تصاوير، تبعيد مي‌شود؛ گويي انتخاب استراتژيک گروه اجرائي تفوق بيان سينمايي است بر امر تئاتريکاليته. بدن واقعي اجراگران، در اين تبعيد و فاصله‌مندي، مقهور کلمات و تصاوير مي‌شود. گذشته از طریق اين مکانيسم اجرائي، متورم به نظر می‌رسد و برناگذشتني. بي‌جهت نيست که در نهايت خانه موريانه‌زده و در حال ويراني، خراب شده و فيلمي که قرار به ساخته‌شدن و امکان رهايي سوژه‌هاست، ناتمام مي‌ماند. گويي مردن نوعي انتخاب و اولويت مي‌شود؛ پس ويراني خانه، اشاره‌اي است استعاري درباره زخم‌هايی که جنگ‌ بر جا مي‌گذارد و هيچ‌گاه درمان نمي‌شوند. از قضا در همين سويه ايدئولوژيک اجرا در باب مرگ‌خواهي و پس‌زدن زندگي است که مي‌توان از هستي‌شناسي آن فاصله گرفت و زيستن را طلب کرد.از منظر بازي‌ها، شيوا فلاحي و سارا سجادي، توأمان حضوري سينمايي و تئاتري دارند؛ البته اجراي آنان بيشتر به تصوير وفادار است تا يک اجراي صد‌در‌صد تئاتري؛ اما کما‌بيش در همين فضاي بينابيني، موفق‌ عمل مي‌کنند؛ اما اي کاش فرصت آن را مي‌يافتند که از پرده عبور کرده و جسمانيت تمام و کمالي بيابند. همان لحظه تابناک به‌ طور کامل تئاتري‌شدن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.