|

چالش‌های توسعه روستایی

سیدابوالفضل میرقاسمی.فعال حوزه توسعه روستایی

به‌دلایل مختلف در چند دهه گذشته نسبت جمعیت شهری و روستایی معکوس شده و بیش از 30 هزار روستا خالی از سکنه شده‌اند و در بعضی روستاها هم فقط افراد سالخورده و ازکارافتاده ساکن هستند. مهاجرت گسترده روستاییان به شهرها نه‌تنها سبب تعطیل‌شدن مراکز تولیدی روستایی شده است بلکه سبب تشدید مسائل حاشیه‌نشینی در اطراف شهرها و بروز مشکلات عدیده اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و امنیتی شده است. از طرف دیگر، بخشی‌نگری و برنامه‌ریزی بالا به پایین، نظام حاکم بر برنامه‌ریزی کشور است و اکثر دستگاه‌های دولتی یا بخش‌های حاکمیتی، مؤسسات خیریه یا اعضای بخش خصوصی اقداماتی در زمینه توسعه روستایی انجام مي‌دهند که بیشتر در قالب پروژه‌های زیرساختی یا خدماتی است و معمولا در جریان کار همدیگر نیستند. در زمینه اجرای پروژه‌های توسعه روستایی، انتظار می‌رود نگرش جامعی (و نه تک‌بُعدی) به مسائل روستا وجود داشته باشد ولی عملا پراکنده‌کاری، دوباره‌کاری یا موازی‌کاری حاکم است. چالش‌های پیش‌روی توسعه پایدار، متوازن و درون‌زای روستاها عبارت‌اند از:

1- نامشخص‌بودن نقشه راه توسعه کشور و نقش روستا در آن نقشه راه 2- تعدد مراجع تصمیم‌گیری و ضعف در وحدت فرماندهی برای مدیریت روستا، اختلاف نظر بین وزارت کشور، وزارت جهاد کشاورزی، معاونت توسعه روستایی ریاست‌جمهوری، بنیاد مسکن و... جهت تصدی‌گری و هدایت برنامه‌های توسعه روستایی 3- ناکارآمدی شوراهای اسلامی (اکثرا عدم شایسته‌سالاری در انتخابات شوراهای شهر و روستا) 4- اکثرا ناکارآمدی دهیاران و پایین‌بودن سطح آگاهی ایشان یا عدم تأمین مالی ایشان یا پاره‌وقت‌بودن ایشان (در بعضی مناطق، چند روستا دارای یک دهیار مشترک هستند) 5- کم‌توجهی به راهکارهای بهبود معیشت و اشتغال‌زایی در سطح جوامع روستایی (بیشتر توجه مسئولان به توسعه زیرساخت‌ها و موضوعات آموزشی و بهداشتی، خدماتی و بعضا رفاهی است) 6- کم‌توجهی به دانش بومی روستاییان (بعضا فراموش‌شدن دانش بومی به‌دلیل رحلت خبرگان محلی) 7- کم‌توجهی به بافت سنتی، اصالت‌ها، باورها و مراسم آيینی و مذهبی روستاییان (اختلاط فرهنگی) 8- ضعف سرمایه اجتماعی و در نتیجه بی‌اعتمادی مردم به همدیگر و به دولت، ضعف در مسئولیت‌‌پذیری و کار گروهی و مشارکتی (رقابت در استفاده بی‌رویه از منابع مشترک به‌جای رفاقت‌ها و صمیمیت‌های قبلی) 9- بدعادت‌کردن مردم محلی و بالارفتن سطح توقع مردم و انتظار بیش از حد ایشان از دولت که با پول نفت از موهبت توسعه مجانی بهره‌مند شوند 10- تغییر سبک زندگی روستاییان و بالارفتن سطح بهداشت و افزایش نسبی سطح رفاه 11- کم‌توجهی به زنجیره تأمین و زنجیره ارزش در تولید و عرضه محصولات روستایی 12- نفوذ و سودجویی سلف‌خران، دلالان و واسطه‌ها (زحمت اصلی و مخاطرات تولید محصول را کشاورز متحمل می‌شود ولی سود اصلی را واسطه‌ها می‌برند) 13- عدم ثبات قوانین و مقررات و سیاست‌های دولت در حوزه تولید و توزیع محصولات روستایی 14- بوروکراسی اداری پیچیده و سخت‌گیرانه (موانع تولید و توسعه کسب‌وکارهای خُرد و متوسط) 15- بعضا فساد اداری و برخی سوءاستفاده‌ها و فرصت‌طلبی‌ها 16- ضعف هماهنگی در بین بهره‌برداران محلی 17- کمبود منابع اعتباری برای سرمایه‌گذاری و توسعه کسب‌وکارهای محلی 18- تغییر کاربری اراضی و ساخت‌وسازهای غیراصولی و غیرموزون با بافت روستا (ویلاسازی‌ها در مناطق خوش‌آب‌و‌هوا یا دارای جاذبه‌های توریستی) 19- کم‌توجهی به نقش نهادهای مدنی در حکمروایی (Governance). راهکارهای پیشنهادی برای حل مسائل فوق عبارت‌اند از: 1- رسیدن به اجماع نخبگانی در تدوین استراتژی توسعه کشور 2- تعیین نقش روستا (انتظارات از روستا در ابعاد مختلف تولیدی، خدماتی و صنعتی) و جوامع عشایری در نقشه راه توسعه کشور 3- تعیین یک سازمان مشخص به‌عنوان متولی توسعه روستایی و عشایری و ابلاغ سازوکارهای ایجاد هماهنگی بین‌بخشی در حوزه توسعه روستایی و همچنین جلب مشارکت مردم محلی 4- اعتمادسازی، آگاهی‌بخشی، حساس‌سازی و تقویت سرمایه اجتماعی در سطح جوامع روستایی و عشایری 5- برنامه‌ریزی اصولی و کاربردی جهت ارتقای سطح آگاهی عمومی (تعامل درست مردم شهر و روستا) 6- ارائه خدمات آموزشی و ترویجی درست و کاربردی جهت افزایش بهره‌وری و بهبود زنجیره ارزش 7- رعایت حقوق مالکیت به‌خصوص تعیین تکلیف مالکیت اراضی کشاورزی و خاتمه‌دادن به پرونده‌های اختلافی سنواتی بین مردم محلی و دولت (اراضی ملی و دولتی) ‌8- حفظ ثبات در فرایند سیاست‌گذاری، اصلاح ساختارها، قوانین و مقررات 9- ظرفیت‌سازی و توان‌افزایی در سطح شوراهای اسلامی، دهیاری‌ها و بهره‌برداران محلی 10- شفاف‌سازی و اجتناب از تبعیض و دادن فرصت‌های برابر به همه روستاییان و عشایر11- تدوین و اجرای سازوکارهای هماهنگی در سطوح مختلف (بین مردم و بهره‌برداران محلی، بین دستگاه‌های دولتی و بین دولتی‌ها و مردم) 12- تقویت نقش و جایگاه نهادهای مدنی در فرایند حکمرانی (تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری) 13- مطالعه و تقویت زنجیره ارزش و ایجاد ارزش‌افزوده متناسب با شرایط هر منطقه 14- توجه به اصول و مبانی توسعه پایدار، متوازن و درون‌زا 15- استفاده از رویکردهای توسعه مشارکتی فناوری (ترکیب دانش بومی و دانش نوین برای ارائه راه‌حل‌های مناسب در هر منطقه) 16- اجرای درست و دقیق قانون رفع موانع تولید و استفاده بیشتر از ظرفیت بنگاه‌های کوچک و متوسط (SMEs) 17- رعایت ابعاد مختلف توسعه و توجه کافی به ملاحظات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی، حقوقی، محیط‌زیستی، ساختاری، نهادی، کالبدی و امنیتی (پدافند غیرعامل) در تهیه و تدوین برنامه‌ها و طرح‌های توسعه‌ای انتظار می‌رود که از طریق ایجاد عزم و وفاق ملی و همچنین هماهنگی و همکاری مؤثر نهادهای ذی‌ربط، هر چه سریع‌تر مسائل مبتلابه روستاها و جوامع عشایری سروسامان داده شوند و ضمن کنترل روند مهاجرت بی‌رویه روستاییان به شهرها، آبادانی و نقش تولیدی و خدماتی روستاها و جوامع عشایری رونق بیشتری یابد و فضای نشاط و شادابی جوامع محلی تقویت شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.